Ba cái Tôi

   Chiều muộn, trụ sở phường Đông A chỉ còn ánh đèn vàng hắt ra từ dãy phòng làm việc cuối hành lang. Ngoài sân, gió đầu mùa thổi lao xao qua hàng cây, cuốn những chiếc lá khô chạy lạch xạch trên nền gạch. Trong căn phòng nhỏ tầng hai, anh Trần Minh Quân – cán bộ phụ trách công nghệ, chuyển đổi số của phường – vẫn ngồi trước màn hình máy tính, mắt đỏ hoe vì cả ngày chưa rời bàn làm việc.

    Hôm nay đáng lẽ là một ngày vui.

   Sau hơn ba tháng chuẩn bị, phường Đông A chính thức triển khai mô hình hỗ trợ người dân sử dụng dịch vụ số, tích hợp tra cứu thủ tục, phản ánh kiến nghị, hướng dẫn “cầm tay chỉ việc” cho người cao tuổi trên nền tảng DongADigital. Đó là một phần trong chương trình Chuyển đổi số Đông A, được kỳ vọng sẽ trở thành điểm sáng về Chuyển đổi số cơ sở.

   Nhưng đến chiều, mọi việc đổ vỡ.

   Tại cuộc họp giao ban mở rộng, chỉ vì một ý kiến góp ý của đồng chí Bí thư chi bộ tổ dân phố 7, không khí bỗng chốc căng như dây đàn. Đồng chí Lâm – một cán bộ lâu năm, tính nóng, từng có nhiều đóng góp – đập mạnh tay xuống bàn:

   “Cái gì cũng công nghệ, cái gì cũng số hóa. Các cậu làm thế có nghĩ đến những người già không? Có nghĩ đến thực tế ở khu dân cư không? Đừng tưởng cầm cái điện thoại, làm cái website là hiểu hết dân!”

   Cả phòng lặng đi.

   Quân nghe như có ai tạt một gáo nước lạnh vào mặt. Bao ngày thức khuya, rà từng biểu mẫu, chỉnh từng giao diện, xuống từng tổ dân phố tập huấn… vậy mà chỉ một câu nói ấy, anh thấy công sức của mình như bị phủi sạch.

   Anh chưa kịp đáp thì chị Thu Hà – cán bộ văn hóa xã hội, người trực tiếp cùng anh đi cơ sở – lên tiếng:

   “Đồng chí nói thế là không công bằng. Chúng tôi đi từng khu dân cư, trực tiếp hỗ trợ từng người dân. Không thể vì vài khó khăn mà phủ nhận cả quá trình.”

   Đồng chí Lâm cười nhạt:

   “Khó khăn à? Không phải vài khó khăn đâu. Là các đồng chí đang lấy cái tôi của mình áp vào dân. Cứ nghĩ cái mình cho là đúng thì tập thể phải theo.”

   Câu nói ấy như mũi dao chạm đúng chỗ tự ái của mỗi người.

   Cuộc họp tan trong nặng nề.

   Quân bước ra hành lang, lòng đầy ấm ức. Anh thấy mình đúng. Rõ ràng chủ trương là đúng. Hệ thống là cần thiết. Người dân muốn nhanh hơn, minh bạch hơn, tiện lợi hơn. Nếu cứ giữ cách làm cũ, Đông A sẽ mãi chậm chân. Nhưng trong sâu thẳm, anh cũng không phủ nhận một điều: câu nói “lấy cái tôi của mình áp vào dân” khiến anh bị ám ảnh.

   Đêm đó, anh về muộn. Căn nhà nhỏ cuối ngõ vẫn sáng đèn. Mẹ anh, một giáo viên nghỉ hưu, đang ngồi vá lại chiếc áo cũ. Thấy con trai bước vào, bà chỉ nhìn thoáng qua cũng biết có chuyện.

   “Con mệt à?”

   Quân buông người xuống ghế, cởi chiếc cặp để sang một bên.

   “Mẹ ạ, có những lúc con không hiểu nổi. Mình muốn làm việc tốt, muốn giúp dân, muốn thay đổi cách làm cho hiệu quả hơn. Nhưng sao người ta cứ phản đối, cứ nghĩ mình thể hiện?”

   Mẹ anh rót chén nước ấm, đặt trước mặt con:

   “Vì đôi khi người ta không phản đối việc con làm. Người ta phản ứng với cách con làm.”

   Quân ngẩng lên.

   Bà nói tiếp, chậm rãi như kể một câu chuyện rất cũ:

   “Trong mỗi người đều có cái tôi. Cái tôi của con bảo rằng con đúng, con có tâm, con đang làm điều cần thiết. Cái tôi của người khác lại bảo rằng họ có kinh nghiệm, có thực tế, có quyền được tôn trọng. Còn cái tôi của tập thể thì đòi hỏi mọi người phải biết gác mình lại để tìm tiếng nói chung. Khổ nhất là khi ba cái tôi ấy va nhau.”

   Quân im lặng.

   Anh nhớ lại cuộc họp. Đúng là anh đã bức xúc. Đúng là chị Hà cũng phản ứng mạnh. Và đồng chí Lâm – dù lời lẽ gay gắt – dường như cũng đang nói từ nỗi lo thật sự cho người dân khu phố, nhất là người già.

   Nhưng nghĩ vậy không có nghĩa là anh hết giận.

   Sáng hôm sau, sự việc còn tệ hơn.

   Trên nhóm công việc nội bộ, một vài ý kiến bắt đầu bàn tán. Người thì cho rằng Quân và nhóm trẻ “nóng vội, thích làm màu”; người khác lại nói các cán bộ cũ “bảo thủ, ngại đổi mới”. Từ một cuộc góp ý nghiệp vụ, câu chuyện bị đẩy thành mâu thuẫn thế hệ, mâu thuẫn cách làm, rồi thành sự đối chọi giữa “cũ” và “mới”.

   Đỉnh điểm là đến trưa, một điểm hỗ trợ dịch vụ số ở tổ dân phố 7 gần như tê liệt vì lực lượng phối hợp không còn nhiệt tình. Người dân đến hỏi thông tin, người hướng dẫn thì làm qua loa, cán bộ phụ trách thì mặt nặng mày nhẹ. Một cụ ông đứng chờ gần bốn mươi phút, cuối cùng cáu gắt:

   “Các anh các chị chuyển đổi số mà để dân chờ thế này thì chuyển đổi cái gì?”

   Câu nói ấy như tiếng chuông cảnh tỉnh.

   Quân đang từ trụ sở chạy xuống thì gặp ngay cụ ông ấy chống gậy đi ra. Ông lắc đầu:

   “Tôi không ngại học cái mới. Tôi chỉ ngại các anh không thật lòng giúp dân.”

   Câu nói ngắn mà nhói.

   Chiều hôm đó, đồng chí Chủ tịch UBND phường triệu tập một cuộc trao đổi hẹp, không biên bản, không hình thức. Chỉ có vài người trực tiếp liên quan: đồng chí Lâm, Quân, chị Hà, Bí thư chi bộ tổ dân phố 7 và hai thành viên Tổ công nghệ số cộng đồng.

   Không khí lúc đầu rất nặng.

   Chủ tịch không phê bình ngay, cũng không kết luận vội. Đồng chí chỉ hỏi một câu:

   “Các đồng chí cho tôi biết, mục tiêu cuối cùng của việc này là gì?”

   Mỗi người trả lời một kiểu.

   Quân nói: “Để nâng cao hiệu quả phục vụ người dân.”

   Chị Hà nói: “Để người dân tiếp cận dịch vụ công thuận tiện hơn.”

   Đồng chí Lâm nói: “Để làm thật, không hình thức, không gây phiền hà mới.”

   Bí thư chi bộ nói: “Để dân tin, dân dùng, dân thấy có ích.”

   Chủ tịch gật đầu:

   “Thế thì rõ rồi. Mục tiêu không khác nhau. Chỉ có cách nhìn khác nhau. Vậy tại sao cùng hướng về việc chung mà các đồng chí lại biến thành mâu thuẫn cá nhân?”

   Không ai trả lời.

   Một lúc lâu sau, đồng chí Lâm lên tiếng trước. Giọng ông chậm hơn hôm qua:

   “Tôi thừa nhận là tôi nóng. Nhưng tôi không chấp nhận cách triển khai còn nặng về kỹ thuật mà thiếu sự thấu cảm. Ở khu tôi, nhiều cụ ngoài bảy mươi, điện thoại còn không biết bật dữ liệu. Cứ đưa mã QR, đưa tài khoản định danh, các cụ sợ lắm.”

   Quân nghe xong, muốn phản biện ngay rằng nhóm anh đã tính đến điều đó. Nhưng rồi anh dừng lại. Lần đầu tiên, anh cố nghe hết mà không chen ngang.

   Chủ tịch quay sang anh:

   “Còn đồng chí Quân?”

   Quân hít một hơi thật sâu:

   “Báo cáo đồng chí, em cũng có phần nóng. Em nghĩ mình đã rất cố gắng nên khi bị phê bình trước tập thể thì tự ái. Em chỉ muốn chứng minh rằng mô hình này đúng. Nhưng có lẽ em chú ý nhiều đến việc chứng minh mình đúng hơn là tìm xem người dân đang vướng ở đâu.”

   Căn phòng lặng đi.

   Chị Hà nhìn Quân, ánh mắt bớt căng thẳng. Đồng chí Lâm cũng thôi cau mày.

   Chủ tịch nói, giọng trầm mà rõ:

   “Đây chính là chuyện của ba cái tôi. Cái tôi của mỗi người đều có lý do tồn tại. Nhưng nếu ai cũng giữ mình ở trung tâm thì tập thể sẽ không đi được. Muốn làm Chuyển đổi số cơ sở, trước hết phải chuyển đổi trong cách nghĩ, cách nghe, cách làm việc với nhau.”

   Cuộc trao đổi hôm đó kéo dài hơn hai giờ. Không ai còn nói bằng giọng công kích. Họ bắt đầu bàn việc bằng ngôn ngữ thực tế hơn.

   Người cao tuổi khó ở khâu nào?

   Tổ công nghệ số cộng đồng thiếu gì?

   Điểm hỗ trợ dân có cần phân luồng không?

   Nội dung trên DongADigital đã đủ dễ hiểu chưa?

   Có nên thiết kế phiên bản “1 chạm – 1 việc” cho những thủ tục phổ biến không?

   Có cần mỗi tổ dân phố chọn một nhóm thanh niên, phụ nữ, đoàn viên phụ trách kèm các cụ không?

   Ý kiến nối tiếp ý kiến. Những điều hôm qua còn là va chạm cái tôi, hôm nay dần biến thành giải pháp.

   Cuối buổi, đồng chí Lâm bất ngờ quay sang Quân:

   “Chiều mai, cậu xuống tổ dân phố 7 với tôi. Tôi mời mấy cụ có uy tín ra nhà văn hóa. Cậu trực tiếp nghe các cụ nói. Nếu cậu chịu nghe, tôi sẽ đứng ra vận động để bà con thử dùng.”

   Quân sững lại rồi gật đầu.

   Ngày hôm sau, tại nhà văn hóa tổ dân phố 7, một cuộc gặp nhỏ diễn ra. Không băng rôn, không khẩu hiệu, không diễn văn. Chỉ có vài chiếc bàn nhựa, mấy ấm trà và hơn chục người dân, phần lớn là người lớn tuổi.

   Ban đầu, các cụ còn dè chừng. Có cụ nói thẳng:

   “Tôi già rồi, mắt kém, tay run, mấy cái điện thoại thông minh này là thua.”

   Có cụ cười:

   “Tôi sợ bấm nhầm mất tiền.”

   Có cụ bảo:

   “Tôi không thích cái gì mà cứ bắt quét với quẹt.”

   Quân ngồi xuống giữa mọi người, không đứng trên bục, không cầm micro. Anh mở điện thoại chậm rãi, hướng dẫn từng thao tác như nói với người thân. Chị Hà chuẩn bị sẵn tờ giấy hướng dẫn chữ to. Đoàn thanh niên phân từng người ngồi cạnh một cụ. Đồng chí Lâm thì đi từng bàn, vận động bằng chính uy tín của mình:

   “Không ai ép các bác giỏi ngay. Hôm nay chỉ cần biết một việc thôi: tra cứu thông tin đúng chỗ, khỏi phải đi lại nhiều.”

   Một cụ bà hơn bảy mươi tuổi, tóc bạc trắng, mất gần mười lăm phút để đăng nhập lần đầu. Khi màn hình hiện ra mục hướng dẫn thủ tục, bà cười như trẻ con:

   “Ơ, nó ra thật này!”

   Cả phòng cười theo.

   Chính giây phút ấy, Quân thấy cổ họng mình nghẹn lại. Bao mệt mỏi mấy hôm nay như tan đi. Anh nhận ra, chuyển đổi số không bắt đầu từ hệ thống, cũng không kết thúc ở phần mềm. Nó bắt đầu từ việc một người đủ kiên nhẫn ngồi xuống bên một người khác, giúp họ bước qua nỗi sợ bị bỏ lại phía sau.

   Những ngày sau đó, mô hình được điều chỉnh mạnh.

   Trên DongADigital, nhóm của Quân bổ sung chuyên mục “Dễ dùng cho người mới”, giảm chữ, tăng biểu tượng, thêm video ngắn, lời hướng dẫn bằng giọng nói. Các bài viết về Chuyển đổi số Đông A không còn nặng khẩu hiệu mà chuyển sang kể các câu chuyện thật: cụ già lần đầu nộp hồ sơ trực tuyến, hộ kinh doanh dùng mã QR, tổ dân phố dùng nhóm số để thông báo, chi bộ thử nghiệm tài liệu điện tử.

   Ở cơ sở, thay vì triển khai đồng loạt theo kiểu hành chính, phường chuyển sang cách làm mềm hơn: chọn nhóm ưu tiên, chọn việc gần gũi nhất, làm mẫu, rút kinh nghiệm rồi nhân rộng. Mỗi tổ dân phố đều có danh sách những người cần hỗ trợ đặc biệt: người già, người neo đơn, hộ khó khăn, người chưa quen điện thoại thông minh.

   Đồng chí Lâm trở thành người phối hợp tích cực nhất. Ông không còn nhìn chuyển đổi số như một phong trào bề nổi. Còn Quân cũng thay đổi hẳn. Anh không còn quá say sưa với tính năng, chỉ tiêu, báo cáo đẹp. Anh quan tâm hơn đến việc người dân có thật sự dùng được hay không.

   Một buổi tối muộn, sau khi kết thúc đợt hỗ trợ tại khu dân cư, Quân và đồng chí Lâm ngồi ngoài sân nhà văn hóa. Đèn đường hắt ánh sáng vàng lên gương mặt đã bớt căng thẳng của hai người.

   Đồng chí Lâm châm điếu thuốc rồi lại cất vào, không hút. Ông cười nhạt:

   “Hôm trước tôi nặng lời.”

   Quân lắc đầu:

   “Em cũng thế. Em tự ái quá.”

   Ông nhìn xa xăm:

   “Làm việc tập thể, khó nhất không phải thiếu việc để làm. Khó nhất là thắng được chính mình. Nhiều khi mình tưởng mình bảo vệ cái đúng, nhưng thật ra là đang bảo vệ cái tôi.”

   Quân im lặng, rồi nói:

   “Em nghĩ cái tôi không xấu. Nhưng nếu không đặt đúng chỗ thì nó làm mình mù.”

   Đồng chí Lâm gật đầu:

   “Đúng. Cái tôi của cá nhân giúp mình có lòng tự trọng. Nhưng muốn đi xa thì phải biết đặt cái tôi của tập thể lên trước. Nhất là làm việc công, làm việc với dân.”

   Câu chuyện tưởng chừng đơn giản ấy lại lan ra nhiều nơi trong phường. Không phải bằng một báo cáo thành tích, mà bằng chính sự thay đổi trong cách ứng xử giữa cán bộ với nhau và với người dân.

   Tháng sau, trong hội nghị sơ kết, một cụ bà ở tổ dân phố 7 được mời phát biểu. Bà chính là người từng nói “cái này khó lắm, tôi không học nổi”. Hôm ấy bà đứng dậy, tay còn run, nhưng giọng rõ ràng:

   “Lúc đầu tôi nghĩ mấy cái này chỉ dành cho người trẻ. Sau rồi các cháu đến tận nơi, ngồi chỉ từng tí. Tôi hiểu ra rằng cái mới không phải để bỏ người già lại phía sau, mà để nếu mình chịu học thì mình đỡ khổ hơn. Giờ tôi biết xem thông tin trên điện thoại, biết nhờ con cháu tra cứu giúp đúng chỗ. Tôi mừng nhất là cán bộ phường bây giờ nói dễ hiểu hơn trước.”

   Cả hội trường vỗ tay.

   Quân ngồi phía dưới, bất giác quay sang nhìn đồng chí Lâm. Ông không nói gì, chỉ khẽ gật đầu.

   Đó không phải là chiến thắng của riêng ai.

   Không phải chiến thắng của cái tôi của Quân.

   Cũng không phải chiến thắng của cái tôi của đồng chí Lâm.

   Mà là chiến thắng nhỏ của cái chung, của tập thể biết dừng lại đúng lúc để nghe nhau, sửa mình và cùng hướng về lợi ích của dân.

   Tối hôm ấy, Quân về muộn. Trên trang chủ DongADigital, anh đăng một bài rất ngắn với tiêu đề: “Chuyển đổi số bắt đầu từ sự thấu hiểu”. Không dùng nhiều khẩu hiệu, không phô trương thành tích. Chỉ kể câu chuyện một cụ bà lần đầu chạm vào màn hình điện thoại với ánh mắt lo lắng, rồi nở nụ cười khi tự làm được một việc nhỏ. Cuối bài, anh viết:

   “Chuyển đổi số Đông A không chỉ là phần mềm, nền tảng hay chỉ tiêu. Đó là hành trình mỗi cán bộ biết lắng nghe hơn, mỗi người dân bớt ngại cái mới hơn, và cả cộng đồng cùng bước về phía trước mà không ai bị bỏ lại phía sau. Muốn làm tốt Chuyển đổi số cơ sở, trước hết phải hóa giải những va chạm của cái tôi cá nhân để dựng xây cái tôi của tập thể – nơi mọi nỗ lực đều hướng đến phục vụ Nhân dân.”

   Bài viết ấy được chia sẻ rất nhiều. Nhưng điều làm Quân nhớ nhất không phải lượt xem, mà là tin nhắn của mẹ gửi lúc gần nửa đêm:

   “Con đã hiểu điều mẹ nói hôm trước rồi đấy.”

   Anh đọc xong, ngồi lặng hồi lâu.

   Ngoài cửa sổ, đêm Đông A yên tĩnh. Gió vẫn thổi qua hàng cây như hôm nào. Nhưng trong lòng anh, mọi thứ đã khác. Anh hiểu rằng trong cuộc sống, trong công việc, trong gia đình hay ngoài xã hội, mâu thuẫn lớn nhất nhiều khi không đến từ khác biệt về mục tiêu, mà đến từ việc ai cũng muốn mình được công nhận trước.

   Người chồng cho rằng mình hy sinh nhiều hơn vợ.

   Người con cho rằng cha mẹ không hiểu mình.

   Người lãnh đạo cho rằng cấp dưới chưa đủ trách nhiệm.

   Cấp dưới lại cho rằng lãnh đạo không lắng nghe.

   Bạn bè, đồng nghiệp, anh em… biết bao đổ vỡ bắt đầu từ chỗ không ai chịu lùi một bước để nhìn thấy cái tôi của người khác.

   Mỗi con người đều cần lòng tự trọng. Không ai phải sống mà không có cái tôi. Nhưng trưởng thành là biết khi nào giữ cái tôi để bảo vệ phẩm giá, và khi nào hạ cái tôi xuống để bảo vệ một mối quan hệ, một việc chung, một tập thể lớn hơn mình.

   Quân nhớ mãi bài học từ câu chuyện ở phường:

   Khi mâu thuẫn nảy sinh, đừng vội hơn thua xem ai đúng tuyệt đối. Hãy hỏi: điều ta đang bảo vệ là nguyên tắc thật sự, hay chỉ là sự tự ái?
   Khi bất đồng xảy ra, đừng chỉ nói để thắng lý. Hãy nghe để hiểu nỗi lo phía sau lời nói của người khác.
   Khi triển khai việc mới, đừng chỉ chăm chăm vào thành tích hay tốc độ. Hãy nhìn người yếu thế nhất trong nhóm có theo kịp không.
   Và khi làm việc tập thể, đừng quên rằng cái tôi chung chỉ bền khi mỗi cái tôi riêng biết đặt mình trong kỷ luật, trách nhiệm và lòng nhân ái.

   Câu chuyện “Ba cái Tôi” suy cho cùng không phải chuyện triết lý xa xôi. Nó nằm trong từng cuộc họp, từng bữa cơm gia đình, từng mối quan hệ đồng nghiệp, từng lần tranh luận giữa cái cũ và cái mới. Nó hiện diện mỗi ngày trong đời sống, âm thầm quyết định một tập thể mạnh lên hay rạn vỡ, một gia đình ấm êm hay lạnh nhạt, một cộng đồng đồng lòng hay chia rẽ.

   Ở phường Đông A, sau những va chạm ban đầu, người ta không còn nhắc nhiều đến cuộc tranh cãi hôm ấy. Nhưng nhiều người vẫn nhớ một điều: chính nhờ lần va chạm ấy mà mọi người hiểu nhau hơn, làm việc thật hơn, gần dân hơn. Và từ đó, DongADigital không chỉ là tên một nền tảng, mà dần trở thành biểu tượng cho một cách làm mới – nơi công nghệ đi cùng tình người, nơi Chuyển đổi số Đông A không tách rời đời sống, và nơi Chuyển đổi số cơ sở được xây từ sự nhẫn nại, đoàn kết, trách nhiệm và lòng bao dung.

   Bởi cuối cùng, điều giữ con người ở lại với nhau không phải là ai thắng trong một cuộc tranh luận, mà là sau tranh luận ấy, họ có còn đủ chân thành để cùng nhau đi tiếp hay không.

   Và đó cũng là lúc cái tôi của mỗi người thôi đối đầu, để nhường chỗ cho một điều lớn hơn: niềm tin vào cái chung.

   Câu chuyện: Ba cái Tôi   

   Phần 1: Chuyển đổi số bắt đầu từ sự thấu hiểu
   Phần 2: Khi niềm tin được giữ lại
   Phần 3: Khi một cụ già muốn quay lưng với công nghệ
   Phần 4: Người giữ lửa niềm tin