Người giữ lửa niềm tin

Phần 4: Người giữ lửa niềm tin

Sau buổi sinh hoạt ở nhà văn hóa tổ dân phố 2, câu chuyện của cụ Bảy không còn là câu chuyện riêng của một người già bị lừa qua điện thoại nữa. Nó trở thành điều khiến cả khu dân cư phải suy nghĩ. Người trẻ nhìn lại thói quen chủ quan của mình. Người lớn tuổi bớt xấu hổ khi thừa nhận mình chưa hiểu công nghệ. Cán bộ phường cũng thấm hơn một điều: muốn Chuyển đổi số cơ sở đi vào cuộc sống, không thể chỉ nói về tiện ích, mà phải nói cả về rủi ro, cách phòng tránh và sự đồng hành thật sự.

Còn cụ Bảy, sau cú sốc ấy, ai cũng nghĩ cụ sẽ càng khép mình hơn.

Nhưng đời sống nhiều khi có những chuyển biến rất lạ. Có người vấp ngã rồi thu mình lại. Cũng có người, sau khi đi qua nỗi đau, lại bắt đầu thay đổi theo một cách không ai ngờ tới.

Những ngày đầu, cụ Bảy vẫn còn dè chừng chiếc điện thoại. Mỗi lần có số lạ gọi đến, cụ nhìn rất lâu rồi mới dám bấm tắt. Mỗi lần thấy tin nhắn có đường link, cụ lại gọi hàng xóm sang hỏi. Chiếc điện thoại không còn là vật tiện lợi, mà giống như một thứ vừa quen vừa đáng ngại.

Thế nhưng, thay vì quăng nó vào góc tủ như đã từng nói trong lúc tuyệt vọng, cụ giữ lại.

Cụ làm đúng như Quân đã hướng dẫn: dán sau ốp lưng mẩu giấy nhỏ ghi ba dòng ngắn gọn:

“Lạ – hỏi.

Gấp – dừng.

Mã – không đọc.”

Mỗi ngày, cụ lại nhìn mẩu giấy ấy vài lần. Nó không chỉ là một lời nhắc. Nó giống như một chốt giữ cho tinh thần cụ khỏi trượt lại vào nỗi sợ.

Khoảng hai tuần sau, Quân ghé qua nhà cụ vào cuối buổi chiều. Trên hiên, cụ Bảy đang ngồi cạnh chậu hoa giấy, tay cầm điện thoại, mắt dí sát màn hình.

Thấy Quân, cụ không giấu máy như trước mà gọi luôn:

“Lại đây xem cho tôi.”

Quân bước lại, nghĩ cụ lại gặp rắc rối nào đó. Nhưng cụ chỉ vào màn hình rồi nói, giọng có chút tự hào được kìm rất khẽ:

“Tôi vừa tự mở được cái mục thông báo trên DongADigital. Hôm nay bên tổ dân phố có lịch tổng vệ sinh, tôi nhìn thấy rồi.”

Quân bật cười:

“Thế là bác giỏi hơn hôm trước rồi.”

Cụ Bảy khịt nhẹ:

“Giỏi gì. Mò mãi mới ra.”

Nhưng trong giọng cụ không còn sự bất lực. Có chút ngượng, chút vui, và cả chút tự tin vừa chớm.

Hôm ấy, Quân ngồi lại thêm gần nửa tiếng. Không phải để dạy cụ thao tác gì mới. Anh chỉ ngồi nghe cụ kể. Kể chuyện con trai gọi điện dặn phải cẩn thận hơn. Kể chuyện bà con hàng xóm giờ ai cũng hỏi han. Kể chuyện có người sang chơi, cụ còn chủ động nói họ đừng tin mấy cuộc gọi dọa dẫm giấy tờ. Nói đến đó, cụ dừng lại, giọng thấp xuống:

“Hôm trước tôi xấu hổ lắm, tưởng chẳng dám nhìn ai nữa. Nhưng nghĩ lại, mình im đi thì người khác lại dính. Mất tiền đau một lần đã đành. Để người khác mất tiếp vì mình không nói thì còn day dứt hơn.”

Câu nói ấy khiến Quân lặng đi.

Anh nhìn người đàn ông già nua ngồi trước mặt. Mái tóc bạc gần hết, lưng không còn thẳng, đôi tay gầy nổi gân xanh. Một người tưởng như chỉ muốn quay lưng với công nghệ, giờ lại đang nghĩ đến việc nhắc người khác đừng đi vào vết xe đổ của mình.

Từ hôm đó, một thay đổi nhỏ bắt đầu nhen lên.

Ở khu dân cư, hễ có ai nhắc đến chuyện cuộc gọi lạ, tin nhắn lạ, cụ Bảy lại lên tiếng. Ban đầu chỉ là vài câu ngắn:

“Đừng bấm link.”

“Đừng đọc mã.”

“Cái gì gấp thì càng phải nghi.”

Rồi dần dần, cụ kể luôn câu chuyện của mình. Không giấu giếm, không tô vẽ, không đổ lỗi. Cụ kể bằng giọng mộc, chậm rãi, có phần xót xa nhưng rất thật. Người nghe vì thế mà nhớ.

Một buổi sáng ở quán nước đầu ngõ, có mấy bà cao tuổi đang nói về chuyện “sợ điện thoại thông minh lắm, dùng vào chỉ tổ phiền”. Cụ Bảy chống gậy đi qua, nghe thấy liền ngồi xuống ghế tre cạnh đó, chậm rãi bảo:

“Sợ thì đúng. Nhưng vì sợ mà không học gì thì càng dễ bị lừa. Tôi là người dính rồi đây. Ngày trước tôi cũng nghĩ chỉ cần tránh là xong. Sau mới biết, không hiểu mới là nguy hiểm nhất.”

Mấy bà nhìn cụ.

Một người hỏi:

“Thế giờ ông còn dám dùng à?”

Cụ cười, nụ cười nửa như tự trêu mình:

“Không dám hết thì sao sống được trong thời buổi này. Nhưng dùng khác trước. Cái gì không rõ là hỏi. Cái gì giục gấp là dừng. Cái gì xin mã là cúp máy.”

Mấy người ngồi quanh bật cười, nhưng không phải kiểu cười trêu. Đó là cái cười của sự đồng cảm. Có người còn lấy điện thoại ra, nhờ cụ nhắc lại ba câu ấy để ghi vào.

Chuyện đến tai đồng chí Lâm. Một chiều họp giao ban, ông kể lại rồi quay sang Quân:

“Cậu biết không, cái bác Bảy đang làm còn hiệu quả hơn nhiều bài tuyên truyền của mình. Vì dân nghe người từng trải chuyện thật, họ tin hơn.”

Câu nói ấy khiến cả phòng suy nghĩ.

Ít ngày sau, khi phường chuẩn bị tổ chức đợt truyền thông cộng đồng về sử dụng công nghệ an toàn, chị Hà đề xuất một ý tưởng táo bạo:

“Mình mời cụ Bảy tham gia chia sẻ luôn. Không cần gọi là báo cáo viên hay đại diện gì cả. Chỉ cần bác nói vài lời thật lòng.”

Mọi người thoáng ngập ngừng. Có người lo cụ lớn tuổi, sợ nói trước đám đông sẽ ngại. Có người lo nhắc lại chuyện cũ khiến cụ chạnh lòng.

Nhưng đồng chí Lâm nói ngay:

“Phải hỏi bác. Nhưng tôi nghĩ bác sẽ đồng ý. Người đã đi qua nỗi đau rồi mà còn muốn nhắc người khác tránh, tức là trong lòng bác đã có điều muốn nói.”

Quân được giao sang gặp cụ.

Chiều hôm ấy, khi anh ngỏ lời, cụ Bảy ngồi yên rất lâu. Gió từ ngoài ngõ thổi vào, làm tấm rèm cửa khẽ lay. Cụ nhìn chiếc điện thoại đặt trên bàn, rồi nhìn sang Quân:

“Tôi nói được gì đâu. Tôi già rồi, chữ nghĩa không có.”

Quân đáp nhẹ:

“Bác không cần diễn đạt hay. Bác chỉ cần nói thật. Bà con sẽ nghe bác vì câu chuyện ấy là thật.”

Cụ im lặng thêm một lúc nữa, rồi chậm rãi gật đầu.

Ngày tổ chức buổi truyền thông, nhà văn hóa phường đông hơn dự kiến. Không khí ban đầu vẫn giống những buổi sinh hoạt cộng đồng thông thường: hàng ghế nhựa xếp thành dãy, quạt trần quay lạch cạch, tiếng người chuyện trò trước giờ bắt đầu. Trên màn hình chiếu hiện dòng chữ:

“An toàn số từ những điều rất gần.”

Quân phát biểu khai mạc ngắn gọn, chị Hà giới thiệu vài nội dung thiết thực. Rồi đến phần mời cụ Bảy chia sẻ.

Cả hội trường bỗng yên hẳn.

Cụ Bảy từ hàng ghế đầu chống tay đứng dậy. Dáng cụ chậm, hơi run. Đồng chí Lâm định bước đến đỡ, nhưng cụ khẽ khoát tay, tự mình đi lên phía trước. Quân đứng gần đó, thấy sống mũi mình bỗng cay.

Đứng trước micro, cụ không nhìn thẳng ngay xuống hội trường. Cụ hắng giọng mấy lần rồi mới nói được:

“Tôi không biết nói gì hay đâu. Tôi chỉ kể cái dại của tôi để bà con đừng dại như tôi.”

Một vài tiếng cười rất nhẹ vang lên rồi tắt ngay.

Cụ kể lại cuộc gọi định mệnh hôm ấy. Cách người ta đọc đúng tên, đúng địa chỉ. Cách họ làm cụ hoảng. Cách cụ cuống lên vì sợ ảnh hưởng giấy tờ. Cách cụ tự tay đọc mã xác thực. Và cuối cùng là lúc ngồi chết lặng nhìn tài khoản bị trừ gần hai mươi triệu đồng.

Khi cụ kể đến đoạn ấy, cả hội trường im phăng phắc. Không ai xê dịch ghế, không ai nói chuyện riêng, không ai nhìn điện thoại. Nỗi đau trong từng câu chữ của cụ khiến ai cũng cảm thấy như chuyện ấy hoàn toàn có thể rơi xuống chính gia đình mình.

Rồi cụ dừng lại một chút, mắt nhìn xuống hàng ghế đầu nơi mấy người cao tuổi đang chăm chú lắng nghe.

“Lúc đầu tôi giận lắm,” cụ nói tiếp, giọng chậm nhưng chắc hơn. “Giận người lừa mình đã đành, tôi còn giận luôn cái điện thoại, giận luôn công nghệ. Tôi nghĩ từ nay cạch. Nhưng sau đó cán bộ phường sang, ngồi với tôi, làm thủ tục với tôi, chỉ cho tôi từng cái một. Tôi mới hiểu một điều: không phải công nghệ hại mình, mà là kẻ xấu lợi dụng cái mình không hiểu để hại mình.”

Cụ ngẩng lên. Đôi mắt già nua ánh lên một thứ sáng rất hiền.

“Thế nên tôi nói thật với bà con: đừng sợ công nghệ. Hãy sợ mình không chịu học. Không biết thì hỏi. Không hiểu thì nhờ. Còn hơn cứ tránh mãi, đến lúc gặp chuyện lại cuống lên như tôi.”

Câu nói ấy vừa dứt, cả hội trường bỗng vang lên tiếng vỗ tay. Không rầm rộ ngay từ đầu, mà dâng lên từng lớp, chắc và ấm.

Quân đứng bên cạnh, bất giác cúi đầu một chút để giấu đôi mắt đỏ.

Chị Hà sau đó bước lên tiếp lời bằng những hướng dẫn cụ thể: cách nhận diện lừa đảo, cách tự bảo vệ thông tin cá nhân, cách liên hệ hỗ trợ tại phường, cách truy cập đúng địa chỉ DongADigital thay vì tin vào đường link trôi nổi. Nhưng mọi người đều hiểu, chính câu chuyện của cụ Bảy mới là phần ở lại lâu nhất trong lòng người nghe.

Sau buổi ấy, ở Đông A bắt đầu xuất hiện một hình ảnh rất đẹp.

Tại các điểm hỗ trợ cộng đồng, đôi khi người ta thấy cụ Bảy ngồi ở góc bàn, không phải để được hướng dẫn, mà để trò chuyện với những người lớn tuổi khác. Cụ không cầm micro, không chỉ tay thao thao, cũng không tỏ ra mình hiểu nhiều. Cụ chỉ nói như nói với người quen:

“Bà cứ mở chậm thôi.”

“Không hiểu thì hỏi cháu này.”

“Tin nhắn lạ thì đừng bấm.”

“Đọc mã là dở đấy.”

Có lần một cụ bà cùng tuổi nói với cụ:

“Tôi già rồi, học mấy cái này khó lắm.”

Cụ Bảy nhìn bà, mỉm cười:

“Khó thì học ít một. Tôi còn học được mà.”

Chỉ một câu thôi mà làm người đối diện cũng bật cười, thấy lòng nhẹ hơn.

Từ một người từng muốn quay lưng với công nghệ, cụ Bảy dần trở thành một “đầu mối niềm tin” rất đặc biệt ở khu dân cư. Không chức danh, không nhiệm vụ chính thức, nhưng lời cụ nói có sức lan tỏa kỳ lạ, vì nó đi ra từ trải nghiệm thật, từ mất mát thật, từ sự vực dậy thật.

Quân nhiều lần chứng kiến cảnh ấy, mỗi lần đều thấy trong lòng rưng rưng.

Một buổi tối, anh ghé qua nhà văn hóa sau giờ làm. Trong phòng vẫn còn mấy người dân ngồi xem hướng dẫn trên màn hình. Cụ Bảy đang chậm rãi chỉ cho một bác trung niên cách kiểm tra xem số gọi đến có đáng nghi hay không. Cụ nói xong, quay ra thấy Quân đứng ngoài cửa thì cười:

“Cậu đến đúng lúc. Tôi đang làm trợ lý đây.”

Quân bước vào, cũng cười theo:

“Bác làm tốt hơn cả cháu rồi.”

Cụ xua tay:

“Tôi chỉ nhắc cái gì tôi từng vấp thôi. Không để người khác dẫm lại.”

Câu nói đơn giản ấy khiến Quân nhớ mãi.

Tối hôm đó, trên đường về, anh nghĩ rất lâu. Trong suốt hành trình của Chuyển đổi số Đông A, tập thể phường đã làm nhiều việc: xây dựng nền tảng, sửa quy trình, hỗ trợ từng tổ dân phố, xử lý sự cố, giải thích hiểu lầm. Nhưng có lẽ, một trong những điều quý giá nhất không nằm trong các báo cáo tổng kết. Đó là việc một người dân bình thường, sau một cú ngã đau, đã không giữ nỗi đau cho riêng mình mà biến nó thành lời nhắc nhở ấm áp cho cộng đồng.

Vài ngày sau, Quân viết một bài mới đăng trên DongADigital, nhan đề:

“Người giữ lửa niềm tin.”

Anh không viết theo kiểu ca ngợi khoa trương. Anh chỉ kể lại hình ảnh một cụ già từng mất tiền vì bị lừa, từng muốn quay lưng với điện thoại, rồi từng bước học lại, đứng lên, nói với bà con rằng đừng sợ công nghệ – hãy học để không bị lừa và để không bị bỏ lại phía sau.

Cuối bài, anh viết:

“Trong hành trình Chuyển đổi số cơ sở, có những người không phải cán bộ, không phải chuyên gia, không có diễn văn hay lý thuyết lớn. Nhưng chính họ lại thắp lên ngọn lửa bền nhất: ngọn lửa của niềm tin. Ở Đông A, cụ Bảy là một người như thế. Từ nỗi đau của mình, bác đã giúp nhiều người bớt sợ hơn, tỉnh táo hơn và hiểu rằng công nghệ không phải điều để quay lưng, mà là điều cần học cách đi cùng.”

Bài viết ấy lan đi rất nhanh. Nhiều bình luận để lại không dài, nhưng chân thành:

“Đọc mà xúc động.”

“Đúng là dân chỉ tin điều gì thật.”

“Đây mới là chuyển đổi số có con người ở giữa.”

“Cảm ơn Đông A vì không bỏ người lớn tuổi lại phía sau.”

Một buổi chiều cuối tháng, phường tổ chức sinh hoạt chuyên đề tổng kết đợt truyền thông cộng đồng. Khi nhắc đến vai trò của người dân trong lan tỏa kỹ năng số an toàn, đồng chí Chủ tịch bất ngờ mời cụ Bảy lên nhận một bó hoa nhỏ thay cho lời cảm ơn.

Cụ bước lên, lúng túng hệt như một đứa trẻ. Tay cầm bó hoa mà không biết đặt thế nào. Cả hội trường vỗ tay rất lâu.

Đồng chí Chủ tịch nói ngắn gọn:

“Bác Bảy không chỉ vượt qua câu chuyện của chính mình, mà còn giúp cộng đồng mạnh hơn. Đó là điều rất đáng quý.”

Cụ Bảy cầm micro, nghĩ rất lâu rồi chỉ nói đúng một câu:

“Tôi không làm gì lớn. Tôi chỉ không muốn ai khổ như tôi nữa.”

Chính câu nói ấy lại làm nhiều người xúc động hơn cả.

Quân ngồi phía dưới, bất giác nhớ lại câu chuyện “Ba cái tôi” từ những ngày đầu. Khi ấy, cái tôi của mỗi người từng va vào nhau, tạo ra hiểu lầm, tự ái, khoảng cách. Còn giờ đây, sau bao nhiêu sự việc, anh hiểu thêm một tầng sâu hơn:

Khi con người biết vượt qua cái tôi của nỗi xấu hổ, của sự tự ti, của nỗi đau riêng, họ có thể trở thành điểm tựa cho người khác.

Cụ Bảy đã làm điều đó.

Cụ không thắng ai cả. Không hùng biện, không tranh luận, không chứng minh mình hơn ai. Cụ chỉ dám kể lại điều đau nhất của mình để người khác tránh. Và chính sự chân thật ấy đã trở thành sức mạnh mềm lớn nhất.

Ngoài sân nhà văn hóa, nắng chiều nghiêng xuống những hàng ghế còn ấm hơi người. Gió nhẹ thổi qua, mang theo tiếng chuyện trò râm ran của bà con ra về. Có người vừa đi vừa nói với nhau:

“Mai tôi cũng phải nhờ con chỉ lại mấy cái này.”

“Không biết thì hỏi thôi.”

“Ông Bảy còn học được, mình ngại gì.”

Những câu nói mộc mạc ấy khiến Quân thấy lòng mình sáng lên.

Anh hiểu, đó mới là thứ lan tỏa bền lâu nhất.

Không phải một khẩu hiệu treo cao.

Không phải một báo cáo thành tích dày.

Mà là khi trong đời sống thường ngày, người dân bắt đầu nói với nhau bằng một tinh thần mới: không sợ cái mới, không giấu cái chưa biết, không bỏ mặc nhau trước những thay đổi của thời đại.

Và như thế, ở Đông A, DongADigital không chỉ là một nền tảng; Chuyển đổi số Đông A không chỉ là nhiệm vụ; Chuyển đổi số cơ sở không chỉ là cải cách quy trình. Tất cả dần trở thành một phần của đời sống cộng đồng – nơi công nghệ đi cùng sự tử tế, nơi tri thức số đi cùng tình làng nghĩa xóm, và nơi niềm tin được giữ bằng chính những con người bình dị nhất.

Còn cụ Bảy, từ một người từng run tay khi cầm điện thoại, giờ đã trở thành người đi nhắc cả khu dân cư:

“Đừng sợ công nghệ. Hãy học để không bị lừa.”

Một câu nói ngắn thôi.

Nhưng trong thời buổi đổi thay từng ngày, có lẽ đó là một thứ ánh sáng rất ấm áp.