Phần 3: Khi một cụ già muốn quay lưng với công nghệ
Sau sự cố ở tổ dân phố 4, không khí ở phường Đông A dần ổn định trở lại.
Các điểm hỗ trợ công dân số vẫn sáng đèn mỗi tuần. Trang DongADigital được chỉnh sửa rõ ràng hơn, gần gũi hơn. Những buổi hướng dẫn không còn nặng về thao tác kỹ thuật mà trở thành những cuộc trò chuyện thật sự giữa cán bộ với người dân. Ai chưa biết thì được chỉ. Ai sợ thì được trấn an. Ai chưa tin thì được giải thích bằng những việc rất nhỏ, rất đời thường.
Tưởng như mọi chuyện đã vào guồng.
Nhưng đúng lúc ấy, một câu chuyện khác lại xảy ra. Không ồn ào như lần trước, không lan nhanh trên mạng xã hội, nhưng nó âm ỉ và chạm vào nỗi lo sâu hơn nhiều: nỗi sợ bị lừa, bị mất tiền, bị mất niềm tin vì công nghệ.
Người mở đầu câu chuyện ấy là cụ Bảy.
Cụ tên thật là Nguyễn Văn Bảy, bảy mươi ba tuổi, sống một mình ở tổ dân phố 2. Vợ mất đã hơn mười năm, con trai làm công nhân trong miền Nam, một năm may ra về được một lần. Cụ sống bằng lương hưu ít ỏi, mảnh vườn nhỏ sau nhà và thói quen tiết kiệm đến từng đồng. Ở khu dân cư, ai cũng biết cụ là người cẩn thận, ít nói, sạch sẽ, có phần khó tính nhưng sống rất tử tế. Cụ quý những thứ quen thuộc: cuốn sổ tay cũ, chiếc radio đã sờn, cái đồng hồ treo tường cứ đúng sáu giờ là đổ chuông.
Với điện thoại thông minh, cụ luôn giữ khoảng cách.
Mấy tháng trước, nhờ cán bộ khu dân cư và đoàn thanh niên hướng dẫn, cụ mới bắt đầu biết mở Zalo, xem ảnh con cháu, thỉnh thoảng nhờ hàng xóm tra cứu vài thông tin đơn giản trên DongADigital. Cụ chưa thích lắm, nhưng cũng dần chấp nhận rằng thời thế thay đổi, mình già rồi không theo hết thì cũng nên học đôi chút để đỡ phiền người khác.
Chính vì thế, khi vụ việc xảy ra, cú sốc với cụ càng lớn.
Hôm ấy là một buổi trưa oi ả. Cụ Bảy đang ngồi trong nhà thì có cuộc gọi đến từ một số lạ. Đầu dây bên kia là giọng một người đàn ông nói rất rành rọt:
“Cháu chào bác. Cháu là cán bộ hỗ trợ dịch vụ công. Hồ sơ thông tin cư trú của bác đang có sai lệch, cần xác minh gấp để tránh ảnh hưởng đến chế độ.”
Cụ Bảy giật mình.
Người kia đọc đúng họ tên, năm sinh, thậm chí nói được cả địa chỉ tổ dân phố của cụ. Cụ bắt đầu tin. Hắn nói tiếp, rất bình tĩnh:
“Bác đừng lo. Bây giờ bác chỉ cần làm theo hướng dẫn để đồng bộ thông tin. Nếu không xử lý hôm nay, sau này dễ ảnh hưởng đến việc xác nhận hồ sơ.”
Nghe đến “ảnh hưởng hồ sơ”, cụ Bảy cuống lên. Cụ vốn sợ nhất là giấy tờ sai sót, lại nghe người ta nói năng chắc như đinh đóng cột, nên chẳng kịp nghĩ nhiều. Theo hướng dẫn qua điện thoại, cụ bấm vào một đường link lạ, rồi nhập vài thông tin, sau đó đọc mã xác thực vừa gửi về máy, sau 1 lần thấy bảo lỗi, lần 2 thì thành công.
Mười phút sau, tài khoản ngân hàng của cụ bị trừ gần hai mươi triệu đồng.
Đó là số tiền cụ dành dụm suốt ba năm, để dành phòng đau ốm và sửa lại mái bếp trước mùa mưa.
Khi phát hiện ra, cụ Bảy không kêu. Cụ chỉ ngồi sụp xuống chiếc ghế gỗ ở góc nhà, hai tay run lên, mắt nhìn chằm chằm vào màn hình điện thoại như nhìn một vật gì xa lạ, lạnh lùng và đáng sợ.
Người hàng xóm sang chơi thấy cụ thất thần mới gặng hỏi. Đến lúc đó, câu chuyện mới vỡ ra.
Buổi chiều, cả tổ dân phố xôn xao.
Có người thương cụ, có người trách cụ nhẹ dạ, có người lại nói ngay:
“Đấy, đã bảo mấy thứ công nghệ chỉ tổ rắc rối.”
“Cứ tiền mặt với giấy tờ truyền thống có phải yên thân không.”
“Làm chuyển đổi số mà để người già bị lừa thế này thì tội quá.”
Những câu nói ấy dù không nhắm vào ai cụ thể, nhưng như những viên đá ném vào nỗ lực bao lâu nay của cả tập thể Đông A.
Khi Quân nhận tin, anh lặng người vài giây.
Điều làm anh lo không chỉ là số tiền cụ Bảy mất, mà là điều sẽ xảy ra sau đó. Chỉ cần một người như cụ Bảy quay lưng lại với công nghệ, rất nhiều người cao tuổi khác cũng sẽ sợ hãi, dè chừng, thậm chí từ chối mọi thứ liên quan đến Chuyển đổi số Đông A. Một vụ lừa đảo xảy ra ngoài xã hội có thể xóa đi rất nhiều cố gắng của chính quyền cơ sở nếu không được nhìn nhận và xử lý đúng cách.
Chiều hôm đó, Quân, chị Hà và đồng chí Lâm cùng sang nhà cụ Bảy.
Căn nhà nhỏ im ắng khác thường. Cụ Bảy ngồi bên bàn nước, lưng còng hơn mọi ngày, gương mặt tái nhợt. Chiếc điện thoại đặt trên bàn như một thứ gì khiến cụ ghê sợ. Thấy mọi người vào, cụ không chào ngay, chỉ khẽ nói:
“Tôi già rồi. Tôi dại rồi. Từ nay đừng ai nói tôi dùng mấy cái điện thoại, mạng mẽo gì nữa.”
Không ai lên tiếng vội.
Quân nhìn quanh căn nhà. Bức tường treo mấy tấm ảnh cũ, chiếc quạt quay lạch cạch, ấm nước còn ấm nhưng không ai buồn rót. Anh thấy trong câu nói của cụ không chỉ có tiếc tiền, mà còn có nỗi tủi thân, tự trách và một cảm giác như bị phản bội bởi chính thứ mà mọi người từng khuyên cụ học dùng.
Chị Hà ngồi xuống cạnh cụ, giọng nhỏ nhẹ:
“Bác đừng trách mình như thế. Người lừa họ rất tinh vi, không phải bác kém đâu.”
Cụ Bảy cười buồn:
“Tôi không trách mình thì trách ai? Các cô các chú bảo công nghệ tiện lắm, số hóa tốt lắm. Tôi mới tập dùng chút ít, giờ mất gần hết tiền. Tiện đâu chưa thấy, chỉ thấy khổ.”
Câu nói ấy làm không khí trong nhà nặng trĩu.
Quân định giải thích rằng đây là lừa đảo xã hội chứ không phải do DongADigital, không phải do hệ thống của phường. Nhưng anh kịp nuốt lời lại. Anh hiểu, nếu nói thế lúc này thì đúng lý nhưng sai lòng người. Với cụ Bảy, nỗi đau là thật. Cụ không phân biệt rạch ròi giữa “nền tảng chính quyền” với “đường link lạ của kẻ lừa đảo”. Trong tâm trí một người già, tất cả đều chỉ là “công nghệ” – thứ vừa bước vào đời sống của cụ và ngay lập tức lấy đi khoản tiền dành dụm.
Đồng chí Lâm ngồi xuống ghế đối diện, chậm rãi nói:
“Bác Bảy, hôm nay chúng tôi không sang để nói bác sai. Chúng tôi sang để cùng bác gỡ việc này, đến đâu hay đến đó. Mất tiền đã đau rồi, bác đừng để mất luôn niềm tin vào những người đang thật lòng muốn giúp bác.”
Cụ Bảy ngẩng lên. Đôi mắt già nua đỏ hoe.
Lần đầu tiên từ lúc mọi người vào nhà, cụ không quay đi.
Ngay tối hôm đó, phường cử cán bộ công an khu vực, tổ dân phố và nhóm hỗ trợ công dân số cùng giúp cụ Bảy rà soát lại các bước đã xảy ra. Họ hướng dẫn cụ khóa tạm thời tài khoản liên quan, liên hệ ngân hàng, lập biên bản trình báo, lưu lại số điện thoại, đường link, thời gian giao dịch, tin nhắn và các bằng chứng cần thiết.
Quá trình ấy không đơn giản. Cụ Bảy run tay, nhớ nhớ quên quên, có lúc đang kể lại thì nghẹn lời, phải dừng rất lâu mới nói tiếp được. Mỗi lần cụ nhắc đến số tiền đã mất, giọng lại trùng xuống như hụt hơi.
Quân ngồi bên cạnh, ghi chép cẩn thận từng chi tiết. Anh chợt thấy công việc của mình lúc này không còn là hỗ trợ chuyển đổi số nữa, mà là ngồi bên một người già đang hoảng loạn để giúp họ lấy lại trật tự từ đống rối bời.
Đến gần mười giờ đêm, mọi thủ tục cơ bản mới xong.
Lúc ra về, cụ Bảy gọi khẽ:
“Cậu Quân.”
Anh quay lại.
Cụ nhìn chiếc điện thoại trên bàn, giọng khản đặc:
“Tôi nhìn nó mà phát sợ.”
Quân im lặng một lúc rồi đáp:
“Vâng. Lúc này bác sợ là đúng. Nhưng cháu mong bác đừng vội ghét tất cả chỉ vì bị người xấu lợi dụng. Cái sai là ở kẻ lừa mình, không phải ở việc mình cố học cái mới.”
Cụ Bảy không đáp, nhưng ánh mắt không còn cứng như trước.
Mấy ngày sau, câu chuyện của cụ Bảy lan khắp khu dân cư. Nỗi lo tăng lên thấy rõ. Nhiều người lớn tuổi bắt đầu nói với nhau:
“Thôi, từ giờ đừng đụng gì đến mã với xác thực nữa.”
“Có việc cứ lên phường hỏi trực tiếp.”
“Điện thoại thông minh chỉ hợp với người trẻ.”
Nếu để tình trạng đó kéo dài, mọi nỗ lực của Chuyển đổi số cơ sở sẽ bị phủ bóng bởi nỗi sợ. Và lần này, nỗi sợ ấy không thể giải tỏa bằng vài tờ hướng dẫn thao tác hay vài câu tuyên truyền chung chung.
Quân đề xuất với lãnh đạo phường tổ chức ngay một buổi sinh hoạt chuyên đề ở khu dân cư, nhưng không gọi là “tập huấn công nghệ” hay “hướng dẫn sử dụng nền tảng số”. Anh đề nghị đặt tên rất đời thường:
“Đừng để bị lừa khi dùng điện thoại.”
Đồng chí Lâm nghe xong gật đầu ngay:
“Đúng. Nói cái dân đang sợ, không nói cái mình muốn nói.”
Buổi tối cuối tuần, nhà văn hóa tổ dân phố 2 chật kín người. Đông hơn nhiều so với những buổi hướng dẫn thủ tục thông thường. Người đến không phải vì tò mò công nghệ, mà vì ai cũng thấy nỗi lo ấy có thể rơi vào chính mình, vào bố mẹ mình, vào người thân của mình.
Điều khiến nhiều người bất ngờ là cụ Bảy cũng đến.
Cụ ngồi hàng ghế đầu, lưng vẫn hơi còng, gương mặt còn mệt mỏi, nhưng ánh mắt đã đỡ hoang mang hơn hôm trước. Thấy cụ bước vào, nhiều người nhìn theo. Không ai cười chê. Chỉ có sự thương cảm và một chút nể vì, bởi không phải ai vừa trải qua chuyện đau như thế cũng dám xuất hiện trước đông người.
Buổi sinh hoạt hôm ấy không theo kiểu diễn thuyết. Quân chỉ đứng lên mở đầu rất ngắn:
“Hôm nay chúng ta không nói về thành tích, không nói về chỉ tiêu. Chúng ta chỉ nói về một việc: làm sao để dùng điện thoại, dùng nền tảng số mà không bị kẻ xấu lợi dụng. Chuyển đổi số mà không an toàn thì không có ý nghĩa.”
Rồi anh mời cụ Bảy, nếu cụ đồng ý, kể lại câu chuyện của mình.
Cả hội trường lặng đi.
Cụ Bảy đứng dậy rất chậm. Hai tay bấu nhẹ vào mép ghế. Cụ không nói trôi chảy, thỉnh thoảng dừng lại, nhưng từng câu từng chữ đều chạm vào người nghe:
“Tôi tưởng người ta là cán bộ thật. Người ta đọc đúng tên tôi, đúng tuổi tôi, đúng địa chỉ tôi. Tôi sợ hồ sơ mình có vấn đề nên làm theo. Mất tiền rồi tôi mới biết là bị lừa… Tôi nói điều này không phải để bà con cười tôi dại. Tôi nói để những ai bằng tuổi tôi, hoặc trẻ hơn tôi, đừng chủ quan. Tôi mất tiền rồi, chỉ mong người khác đừng mất như tôi.”
Nói đến đây, giọng cụ nghẹn lại.
Cả hội trường im phăng phắc.
Chị Hà bước lên, cầm micro tiếp lời bằng những nguyên tắc rất dễ nhớ, rất cụ thể:
“Không bấm vào đường link lạ.
Không đọc mã xác thực cho bất kỳ ai.
Không ai qua điện thoại mà được quyền yêu cầu chuyển tiền, cung cấp mật khẩu hay mã OTP.
Khi nghi ngờ, dừng lại ngay và hỏi người thân, hỏi tổ dân phố, hỏi công an khu vực, hỏi cán bộ phường.”
Đồng chí Lâm bổ sung thêm, theo cách nói mộc mạc của mình:
“Càng gấp càng phải chậm lại. Ai giục mình làm ngay lập tức qua điện thoại thì càng phải nghi. Việc của Nhà nước không có kiểu dọa mình qua điện thoại rồi bắt bấm link.”
Cả hội trường bật cười nhẹ, nhưng ai cũng nhớ.
Sau phần chia sẻ, đoàn thanh niên chia thành từng nhóm nhỏ, hướng dẫn người dân cách nhận biết số lạ, cách tắt mở quyền truy cập, cách kiểm tra tin nhắn ngân hàng, cách khóa ứng dụng khi nghi ngờ. Thay vì bắt người già nhớ nhiều thứ phức tạp, họ soạn một tờ giấy rất ngắn với tiêu đề lớn:
“5 điều tuyệt đối không làm khi có người lạ gọi điện.”
Tờ giấy ấy được in khổ lớn, chữ to, phát đến từng hộ, dán ở nhà văn hóa và đăng trên DongADigital.
Điều bất ngờ nhất xảy ra ở cuối buổi.
Cụ Bảy gọi Quân lại, lấy từ túi áo ra chiếc điện thoại cũ, đưa cho anh rồi nói:
“Cậu xem lại giúp tôi. Tôi vẫn sợ. Nhưng… nếu bỏ hẳn thì chắc tôi càng không biết gì, càng dễ bị lừa.”
Quân nhìn cụ, trong lòng chợt dâng lên một cảm giác khó tả.
Đó không phải chiến thắng. Mà là một thứ còn quý hơn: sự can đảm của một người già vừa bị tổn thương nhưng không để nỗi sợ nhấn chìm hoàn toàn mình.
Anh cầm điện thoại, ngồi xuống cạnh cụ ngay tại hàng ghế đầu. Chậm rãi, anh cùng cụ xóa những đường link lạ, đổi lại một số cài đặt, lưu sẵn các số điện thoại tin cậy: con trai cụ, tổ trưởng dân phố, công an khu vực, bộ phận hỗ trợ của phường. Anh dán sau ốp lưng một mẩu giấy nhỏ:
“Lạ – hỏi. Gấp – dừng. Mã – không đọc.”
Cụ Bảy nhìn mẩu giấy ấy rất lâu, rồi bật cười lần đầu tiên sau nhiều ngày:
“Viết thế này tôi nhớ được.”
Mọi người quanh đó cũng cười theo. Không khí nặng nề của những ngày trước như được tháo ra từng nút một.
Vài tuần sau, câu chuyện của cụ Bảy được Quân viết lại trên DongADigital dưới hình thức một bài chia sẻ cảnh báo cộng đồng. Anh không khai thác nỗi đau để gây xúc động rẻ tiền, cũng không tô hồng kết quả. Anh chỉ kể thật: một cụ già bị lừa, đã hoảng loạn, đã muốn quay lưng với công nghệ, rồi được chính cộng đồng dìu lại bằng sự kiên nhẫn, đồng hành và những hướng dẫn thực tế.
Cuối bài, anh viết:
“Chuyển đổi số Đông A không chỉ là đưa người dân lên môi trường số, mà còn là giúp người dân đi trên môi trường đó an toàn hơn, tỉnh táo hơn và không đơn độc hơn. Trong hành trình Chuyển đổi số cơ sở, điều quan trọng không phải là bao nhiêu người cài ứng dụng, mà là bao nhiêu người thật sự hiểu để tự bảo vệ mình.”
Bài viết ấy được chia sẻ rộng rãi. Nhiều người bình luận rằng họ thấy mình trong câu chuyện của cụ Bảy: có người từng suýt bị lừa, có người đã cảnh giác hơn, có người lần đầu hiểu rằng “chuyển đổi số” không phải chỉ là học dùng công nghệ, mà còn là học cách sống an toàn trong một thế giới đang đổi thay.
Một tháng sau, vào một chiều mát trời, Quân đi qua tổ dân phố 2 thì thấy cụ Bảy đang ngồi trước hiên, tay cầm điện thoại, mắt nheo nheo nhìn màn hình. Thấy anh, cụ gọi lại:
“Cậu Quân, lại đây xem cho tôi cái này với.”
Quân bước vào, nghĩ chắc cụ lại gặp lỗi gì. Nhưng không. Cụ chỉ vào màn hình rồi nói:
“Tôi vừa xem được thông báo lịch sinh hoạt tổ dân phố trên DongADigital. Đúng cái tôi cần. Hôm nay không phải nhờ ai chỉ đâu nhé.”
Nói xong, cụ cười, nụ cười hiền và có chút tự hào như một đứa trẻ vừa làm được việc khó.
Quân cũng cười theo. Anh không biết số tiền cụ mất rồi có lấy lại được bao nhiêu. Có những mất mát không thể bù trọn. Nhưng vào khoảnh khắc ấy, anh hiểu một điều: có những thứ quan trọng không kém tiền bạc, đó là sự tự tin, là cảm giác mình chưa bị bỏ lại phía sau, là niềm tin rằng dù đời sống có đổi thay đến đâu, vẫn có một cộng đồng ở bên để nâng mình dậy sau cú ngã.
Tối hôm đó, trên đường về, Quân chợt nhớ lại câu chuyện “Ba cái tôi” ngày nào. Ngày ấy, mâu thuẫn đến từ những cái tôi va vào nhau trong công việc. Còn bây giờ, anh thấy một bài học sâu hơn:
Muốn chuyển đổi số thành công, không chỉ hóa giải cái tôi giữa cán bộ với nhau, mà còn phải hóa giải nỗi sợ trong lòng người dân. Không chỉ thuyết phục bằng lý lẽ, mà phải đồng hành bằng tình người. Không chỉ đưa ra công cụ, mà phải trao cho người dân cảm giác được bảo vệ, được hướng dẫn, được tôn trọng.
Ở Đông A, những bài học ấy không nằm trên lý thuyết. Chúng đi ra từ những căn nhà nhỏ, những buổi tối ở nhà văn hóa, những lần cùng nhau gỡ một cú lừa, giữ một niềm tin, cứu một người khỏi cảm giác xấu hổ và bất lực.
Và có lẽ, đó mới là điều làm cho DongADigital không chỉ là một địa chỉ trên mạng, mà là một phần của đời sống; làm cho Chuyển đổi số Đông A không chỉ là khẩu hiệu, mà là hành trình biết lắng nghe và chở che; làm cho Chuyển đổi số cơ sở không chỉ là thay đổi cách làm việc, mà còn là thay đổi cách con người đối xử với nhau trong một thời đại mới.
