Tại lớp “Bình dân học vụ số” ở TDP, những người cao tuổi được hướng dẫn tận tình cách sử dụng điện thoại thông minh, truy cập dịch vụ số và làm quen với các kỹ năng chuyển đổi số cơ bản. Không khí buổi học diễn ra gần gũi, thân thiện; cán bộ trẻ từng bước chỉ dẫn, còn người học chăm chú tiếp thu. Đây chính là hình ảnh đẹp trong hành trình đưa Nghị quyết 57 vào cuộc sống – để mọi người dân đều được tiếp cận tri thức số, không ai bị bỏ lại phía sau.
Truyện ngắn: Khi Nghị quyết 57 về đến xóm Đồng Hạ
Chiều cuối năm, gió lạnh từ cánh đồng thổi hun hút vào con ngõ nhỏ dẫn vào xóm Đồng Hạ. Trong căn nhà cấp bốn, đồng chí Bí thư chi bộ thôn – ông Trọng, 58 tuổi – đang ngồi lom khom trước cái máy tính cũ, màn hình nhấp nháy, quạt kêu rè rè.
Trên bàn là chồng tài liệu dày cộp: Nghị quyết 57, Kế hoạch hành động của Tỉnh ủy, Kế hoạch của Đảng ủy phường, rồi cả mấy bản photo “Bình dân học vụ số”, “Tổ công nghệ số cộng đồng”… Chữ thì nhỏ, thuật ngữ thì lạ: “AI”, “IoT”, “Big Data”, “kinh tế số đạt 30% GRDP”, “100% dịch vụ công trực tuyến toàn trình”…
Ông thở dài, đẩy nhẹ cặp kính lên sống mũi, lẩm bẩm:
“Ngày xưa học Nghị quyết là chuyện trồng lúa, nuôi lợn, xóa đói giảm nghèo. Giờ thì toàn chữ ‘ số với số ’, nói với dân sao cho họ hiểu đây trời…”
Hôm đó, phường triệu tập bí thư chi bộ các thôn, tổ dân phố dự hội nghị quán triệt Nghị quyết 57 và triển khai phong trào “ Bình dân học vụ số ”. Phòng họp đông nghịt, màn hình lớn chiếu slide, chuyên viên Sở Khoa học và Công nghệ trình bày trơn tru.
“Đến năm 2030, phấn đấu 100% cán bộ, công chức cấp xã được bồi dưỡng kỹ năng số cơ bản; 80% dân số trưởng thành tiếp cận dịch vụ số trong y tế, giáo dục, bảo hiểm, giao thông; chính quyền số vận hành trên nền tảng điện toán đám mây…”
Ngồi dưới, nhiều bí thư chi bộ ngơ ngác. Ông Trọng nghe mà đầu như ong lên. Ông chép lia lịa vào cuốn sổ cũ đã sờn gáy, nhưng vừa viết xong “VNeID” đã quên mất nó là cái gì.
Giờ giải lao, đồng chí Hoàn – bí thư chi bộ tổ bên cạnh – vỗ vai:
– Ông hiểu được bao nhiêu?
Ông Trọng cười méo xệch:
– Tôi quen cầm sổ đảng viên, bút bi. Giờ bảo cầm “ chữ ký số ”, “hồ sơ trực tuyến”, đầu nó cứ loạn cả lên.
– Thì… cứ từ từ học. Nhưng mà dân xóm mình, mấy cụ toàn dùng điện thoại “cục gạch”, “ chuyển đổi số ” kiểu gì?
Cả hai cùng cười, mà nụ cười lẫn nỗi lo.
Về đến nhà, tối ấy ông Trọng lại bị con gái “bắt” ngồi vào bàn học… công nghệ.
– Bố, bố phải biết dùng Zalo nhóm thôn, biết chụp ảnh gửi báo cáo, biết vào cổng dịch vụ công. Bố là bí thư chi bộ mà “mù số” thì ai theo?
Nó nói xong, đặt trước mặt ông cái điện thoại thông minh mới mua cho bố từ Tết năm ngoái, nhưng ông vẫn hay để quên, toàn dùng điện thoại cũ để… gọi cho quen tay.
– Bố sợ bấm nhầm, hỏng mất.
– Hỏng thì con cài lại. Còn không học thì bố không làm được việc đâu. Trên giao chỉ tiêu chuyển đổi số về tận thôn rồi đấy.
Con gái kiên nhẫn chỉ cho ông từng chút: cách mở máy, bật 4G, cách vào ứng dụng “Cổng dịch vụ công”, cách quét mã QR. Ngón tay chai sần vì cày ruộng của ông chạm vào màn hình cảm ứng, vụng về, chậm chạp. Mồ hôi vã ra dù trời đang lành lạnh.
Đến lần thứ năm bấm nhầm, ông buông điện thoại xuống, giọng chùng hẳn:
– Giá như tôi trẻ hơn hai chục tuổi…
– Nhưng bố được cái hơn tụi trẻ: bố hiểu dân. Bố mà hiểu nổi Nghị quyết 57 , nói lại bằng ngôn ngữ của dân, thì xóm mình làm được – con gái cười, rót chén trà nóng cho bố.
Câu nói ấy cứ ở lại trong đầu ông.
Cuộc họp chi bộ tháng sau, nội dung chính là triển khai Nghị quyết 57 gắn với kế hoạch chuyển đổi số của phường Đông A.
Ông Trọng mang theo cả xấp tài liệu, nhưng trước khi đọc, ông ngẫm nghĩ rồi quyết định… nói theo cách của mình.
– Thưa các đồng chí, Nghị quyết 57 nói toàn chuyện lớn: khoa học, công nghệ, trí tuệ nhân tạo, nhưng về thôn mình thì có ba việc dễ hiểu thế này thôi.
Cả chi bộ ngẩng lên nhìn.
– Một là: giấy tờ của dân phải dần làm trên mạng, đỡ phải đi lại, đỡ phong bì lặt vặt.
– Hai là: mình – nhất là cán bộ thôn – phải học dùng điện thoại thông minh, học nộp hồ sơ online trước rồi mới hướng dẫn dân được.
– Ba là: con cháu mình giỏi công nghệ thì kéo nó vào cuộc, đừng coi chúng nó “chỉ biết chơi game”.
Cụ Ba -đảng viên 70 tuổi – nhăn trán:
– Thế tôi không có điện thoại thông minh, mắt lại kém, thì chuyển đổi cái gì?
Ông Trọng cười hiền:
– Đồng chí không cần tự tay nộp hồ sơ, nhưng đồng chí cần biết việc này là việc tốt, động viên con cháu, hàng xóm. Mình hiểu, mình ủng hộ, thế là đã “chuyển đổi trong đầu” rồi.
Mọi người bật cười. Không khí bớt căng.
Nhưng sau nụ cười ấy là cả núi việc: lập “Tổ công nghệ số cộng đồng” của thôn, thống kê số hộ có điện thoại thông minh, số hộ đã kích hoạt VNeID, số hộ biết nộp hồ sơ trực tuyến… Toàn những bảng biểu, con số mà chỉ nghĩ đến ông Trọng đã thấy… mệt.
Khó khăn nhất, với ông, không phải là tài liệu dày, không phải là những con số chỉ tiêu, mà là… thói quen.
Buổi tối, Tổ công nghệ số cộng đồng của xóm mượn nhà văn hóa, tổ chức “lớp Bình dân học vụ số” đầu tiên. Ba cái bàn nhựa, vài chiếc ghế gãy chân được kê lại; loa kéo đặt ở góc. Trên tường treo tờ giấy A0 viết nguệch ngoạc: “Hướng dẫn cài VNeID, thanh toán không dùng tiền mặt”.
Sáu giờ rưỡi, mới lác đác vài bà, vài cháu học sinh. Mấy bác trung niên đi qua ngó vào, cười:
– Thôi, tôi dùng tiền mặt quen rồi. Lỡ chuyển nhầm thì sao?
– Đi làm mà thiếu cái giấy đỏ (sổ hộ khẩu) là tôi không tin đâu. Điện thoại mất là mất hết.
Ông Trọng bước ra cửa, chậm rãi:
– Các bác, các anh, các chị cứ thử nghe một buổi xem. Không ai bắt mình phải bỏ ngay tiền mặt, bỏ sổ đỏ. Nhưng nay mai nhà nước chỉ nhận hồ sơ online, con cháu mình đi làm ăn xa, mình biết dùng thì đỡ phụ thuộc.
Ông nói, không viện dẫn điều khoản, không đọc số hiệu văn bản. Ông kể chuyện cụ Năm đau chân, trước phải nhờ người chở ra ủy ban xin cái giấy xác nhận, giờ cán bộ thôn hỗ trợ nộp hồ sơ trực tuyến, hôm sau có kết quả, không phải đi đâu. Ông kể chuyện đứa cháu nội ở Sài Gòn “chuyển khoản” về quê trong mấy giây, không sợ rơi, sợ cướp trên đường mang tiền.
Nghe đến những chuyện gần gũi ấy, vài người quay lại ngồi xuống.
Nhưng khó khăn vẫn hiện rõ: nhiều cụ tay run, không bấm nổi màn hình; có nhà chung một chiếc điện thoại cũ, bộ nhớ ít, cài thêm ứng dụng là đơ máy; sóng 4G ở một góc xóm chập chờn, cứ đến đoạn xác thực mã OTP thì mất kết nối.
Đồng chí trẻ trong Tổ công nghệ số cộng đồng thở dài:
– Cháu hướng dẫn mà máy cứ quay vòng vòng, dân lại tưởng mình “bịa” ra cho oai.
Ông Trọng đùa mà như thật:
– Cái này là “chuyển đổi số… chập chờn”. Vừa là việc của Đảng, vừa là việc của nhà mạng.
Ai nấy đều cười, nhưng sau tràng cười là những ánh mắt lo lắng: chỉ tiêu của trên thì năm nào cũng tăng, mà hạ tầng ở xóm thì cứ… ì ạch.
Ngoài những khó khăn “kỹ thuật”, ông Trọng còn phải đối mặt với những “khó khăn mềm”.
Một số đảng viên lớn tuổi than phiền:
– Sao giờ họp chi bộ toàn nói chuyển đổi số, Nghị quyết 57 , rồi “kinh tế số”, “xã hội số”. Bà con còn nghèo, ruộng còn ngập nước, lo giúp dân đầu ra nông sản trước đã chứ.
Ông hiểu chứ. Bản thân ông cũng từng nghĩ vậy. Nhưng trong lớp tập huấn, giảng viên đã nói một câu ông ghi ngay vào sổ: “Chuyển đổi số không phải bỏ ruộng, bỏ chợ truyền thống, mà là dùng công nghệ để bán hạt thóc được giá hơn, minh bạch hơn”.
Thế là lần họp sau, ông đem chuyện đó ra kể.
– Các đồng chí, Nghị quyết 57 không bắt chúng ta thành kỹ sư đâu. Nhưng muốn bán hàng qua mạng, muốn con cháu giới thiệu đặc sản quê mình cho cả nước, ít nhất mình cũng phải chụp nổi cái ảnh, gửi được cái tin nhắn, biết đọc giá trên ứng dụng. Thế nên chuyển đổi số với nông dân chính là… bán thóc, bán rau thông minh hơn.
Ông vừa nói vừa giơ cái điện thoại của mình, khoe:
– Đây, hôm trước tôi nhờ cháu nội, nó đăng hộ 5 yến bí đỏ của nhà mình lên nhóm “Nông sản quê nhà”. Bán hết trong hai ngày, khỏi chở ra chợ.
Cả chi bộ xôn xao. Những điều “trong Nghị quyết” bỗng trở thành câu chuyện ngay trong vườn nhà Bí thư.
Dù vậy, nhiều đêm ông Trọng vẫn trằn trọc. Việc ở thôn thì nhiều: hòa giải mâu thuẫn, vận động thu các loại quỹ, họp xóm, lo an ninh trật tự… Giờ thêm cả “chuyển đổi số”, “Bình dân học vụ số”, đầu óc lúc nào cũng như cái máy tính cũ – chạy quá nhiều chương trình cùng lúc.
Có hôm, ngồi đối chiếu bảng chỉ tiêu: số tài khoản VNeID đã kích hoạt, số hồ sơ trực tuyến, số hộ dùng dịch vụ công… ông buột miệng:
– Giá như Nghị quyết nào cũng có nút “copy – paste” từ tỉnh xuống thôn cho dễ.
Rồi ông tự bật cười. Không, ở thôn xóm, chẳng có cái gì copy được nguyên xi. Mỗi con ngõ, mỗi mái nhà, mỗi cụ già với một nếp nghĩ riêng. Bí thư chi bộ như ông, ngoài việc cập nhật tài liệu, học dùng máy tính, điện thoại, còn phải học cả… cách nói chuyện mới, cách lắng nghe nỗi sợ công nghệ của người dân.
Một tối muộn, sau buổi “Bình dân học vụ số” thứ ba, cậu bí thư Đoàn thanh niên đi bên cạnh ông, vừa đẩy xe máy vừa nói:
– Cháu phục bác thật. Nhiều bác bí thư chỗ khác kêu việc này việc kia “việc của thanh niên”. Bác thì buổi nào cũng có mặt, tự tay cầm điện thoại hướng dẫn các cụ.
Ông Trọng xua tay:
– Bác chỉ sợ nếu bác… trốn, dân cũng trốn theo. Mình là bí thư, mình “đi trước một bước”, dù chỉ là một bước rất nhỏ, thì mới dám nói người ta đi cùng.
– Nhưng chắc bác cũng mệt lắm?
Ông nhìn về phía nhà văn hóa, nơi ánh đèn vẫn còn hắt ra yếu ớt, giọng chậm rãi:
– Mệt chứ. Nhưng ngày xưa bác đi vận động bà con xóa mù chữ, cũng mệt như thế. Giờ thì xóa “mù số”. Thời nào việc nấy. Đảng đã có Nghị quyết, phường đã có kế hoạch, thôn mình không thể đứng ngoài.
Gió đêm thổi mát. Ở cuối đường, một bà cụ đang lò dò dắt cháu nhỏ về. Thằng bé cầm cái điện thoại, ríu rít:
– Mai bà đi với con, con chỉ bà quét mã QR, khỏi phải xếp hàng nộp tiền điện nữa nhé!
Ông Trọng khẽ mỉm cười. Trong lòng, những dòng chữ khô khan của Nghị quyết 57 bỗng hiện ra dưới một hình ảnh rất khác: cái bắt tay giữa bà cụ và đứa cháu, giữa thói quen cũ và cách làm mới, giữa trang giấy và màn hình.
Con đường thực hiện Nghị quyết 57 ở thôn xóm còn dài và gập ghềnh. Hạ tầng còn thiếu, cán bộ cơ sở còn lúng túng, người dân còn ngần ngại. Nhưng trong mỗi cuộc họp chi bộ, mỗi buổi “Bình dân học vụ số”, mỗi lần bí thư chi bộ kiên trì cầm tay dân tập bấm điện thoại, một chút khó khăn lại được tháo gỡ.
Và ông hiểu, điều quan trọng nhất không phải là thuộc hết chỉ tiêu đến năm 2030, 2035, mà là giữ được ngọn lửa tin tưởng của dân vào những gì Đảng đang làm – kể cả khi ngọn lửa ấy bắt đầu từ một… chiếc màn hình bé nhỏ trong tay người bí thư chi bộ thôn xóm.
