CƠ YẾU TRONG THỜI ĐẠI SỐ
Người giữ bình yên sau màn hình
Trên trang giấy tập làm văn của An có một dòng bị bỏ trống.
“Bố em làm nghề…”
Con bé đã viết rất nhanh về mẹ. Nó còn vẽ thêm một ngôi nhà có giàn hoa giấy trước cửa, một con mèo nằm bên bậc thềm và mặt trời tròn xoe ở góc giấy.
Nhưng đến nghề của bố, đầu bút chì cứ dừng lại.
Ba dấu chấm được viết ra.
Rồi xóa.
Rồi lại viết.
Lâm đang cài khuy áo trước gương thì nghe con gọi:
– Bố ơi!
– Gì thế con?
An chìa quyển vở.
– Con viết bố sửa máy tính được không?
Lâm bật cười.
– Bố cũng sửa máy tính.
– Thế con viết bố làm công nghệ thông tin?
– Cũng chưa đúng hẳn.
– Thế bố làm gì?
Lâm nhìn con gái.
Hai mươi lăm năm làm việc, anh từng giải thích rất nhiều quy trình cho đồng nghiệp. Những chuyện phức tạp như quản lý thiết bị mật mã, chứng thư số, an toàn thông tin, ký số văn bản hay xử lý sự cố kỹ thuật, anh đều có thể nói thành từng bước rõ ràng.
Vậy mà trước câu hỏi của đứa trẻ mười tuổi, anh lại thấy khó.
– Bố làm cơ yếu.
An chớp mắt.
– Cơ yếu là gì?
Lâm im lặng.
Con bé lại hỏi:
– Thế cơ yếu thì… vẽ thế nào hả bố?
Câu hỏi đơn giản đến mức làm anh khựng lại.
Một người lính có thể vẽ với bộ quân phục.
Một bác sĩ có áo blouse và ống nghe.
Một giáo viên có bảng đen, phấn trắng.
Nhưng nghề của anh?
Một chiếc máy tính?
Một chiếc USB?
Một đường truyền?
Hay đơn giản là một người ngồi lặng lẽ trước màn hình, cố bảo đảm để những thông tin cần được giữ kín vẫn tiếp tục được giữ kín?
An khép quyển vở lại.
– Chiều nay lớp con có tiết kể chuyện nghề của bố mẹ. Bốn giờ bố đến nhé. Đến rồi bố nói cho con với các bạn hiểu.
Lâm lấy điện thoại.
Anh ghi:
16 giờ – đến lớp của An.
– Nhất định nhé bố.
– Ừ.
Con bé giơ bốn ngón tay.
– Bốn giờ đấy!
Lâm cười.
Anh không biết rằng lời hẹn nhỏ ấy sẽ theo mình suốt cả ngày.
1. Một ngày không có điện mật
Sân trụ sở phường Đông A còn đọng nước sau cơn mưa đêm.
Lâm vừa đặt chiếc cặp xuống bàn thì Minh – cán bộ trẻ mới được phân công về Văn phòng – bước vào.
– Hôm nay em được giao đi cùng anh để học việc.
– Tốt. Mang sổ chưa?
Minh giơ cuốn sổ mới tinh.
Đi được vài bước, cậu chợt hỏi:
– Anh Lâm này…
– Sao?
– Em cứ tưởng công tác cơ yếu chủ yếu là điện mật, mã hóa, giải mã. Những ngày không có điện mật thì… mình làm gì ạ?
Lâm nhìn cậu.
Anh không khó chịu.
Hai mươi năm trước, chính anh cũng từng nghĩ nghề của mình chỉ nằm trong những thiết bị chuyên dụng và những quy trình mà người ngoài ít nhìn thấy.
Anh đưa Minh một tập hồ sơ.
– Hôm nay không có điện mật.
– Vâng.
– Đi cùng anh đến hết ngày rồi chiều trả lời lại câu hỏi ấy.
Việc đầu tiên chẳng có gì giống một cảnh phim về công nghệ.
Một cán bộ thay đổi vị trí công tác.
Thiết bị, quyền sử dụng, chứng thư số và trách nhiệm quản lý phải được kiểm tra lại.
Minh nhìn thiết bị vẫn còn nguyên, định đánh dấu vào ô “đủ”.
Lâm chặn cây bút.
– Khoan.
– Có thiếu gì đâu anh?
– Còn nguyên chưa có nghĩa là đã đúng.
Minh ngẩng lên.
– Phải xác định ai đang quản lý, ai được sử dụng, quyền nào còn hiệu lực, cái gì phải bàn giao, cái gì phải thu hồi, cái gì cần đề nghị điều chỉnh.
Anh gõ nhẹ ngón tay lên cuốn sổ.
– Chuyển đổi số không phải cứ đưa công việc lên máy tính là xong. Phía sau mỗi tài khoản, mỗi thiết bị, mỗi chữ ký số đều phải có một người chịu trách nhiệm.
Minh ghi.
Lần đầu tiên trong ngày, cậu gạch dưới bốn chữ:
“Ai chịu trách nhiệm?”
2. Chạy được chưa chắc đã an toàn
Chưa đầy một giờ sau, điện thoại Lâm rung.
Một máy tính phục vụ công việc có vấn đề.
Người sử dụng đang rất sốt ruột.
– Anh xem giúp em làm cho nó chạy trước được không? Hồ sơ đang cần gấp.
Minh kiểm tra rồi nói nhỏ:
– Em biết cách xử lý. Nếu là máy ở nhà thì năm phút xong.
Lâm hỏi:
– Cách nào?
Minh nói.
Anh nghe hết rồi lắc đầu.
– Máy cá nhân em có thể làm như vậy. Máy này thì không.
– Nhưng cách ấy nhanh mà anh.
Lâm nhìn cậu:
– Minh này, trong công việc của mình, chạy được chưa chắc đã an toàn.
Câu nói khiến cậu im lặng.
Lâm kiểm tra trong phạm vi được phép, ghi nhận hiện trạng rồi liên hệ đúng đầu mối chuyên môn.
Không tự ý tháo thiết bị.
Không kết nối sang môi trường không được phép.
Không cài một phần mềm lạ chỉ vì “thấy trên mạng mọi người bảo dùng được”.
Minh đứng bên cạnh, quan sát.
Trước đây cậu thường đánh giá một người giỏi công nghệ bằng tốc độ gõ bàn phím.
Sáng hôm ấy, cậu phát hiện có một năng lực còn khó hơn:
Biết khi nào phải dừng tay.
Trong thời đại mà ai cũng muốn nhanh hơn, có những người phải có trách nhiệm nói:
“Khoan đã.”
Bởi an toàn thông tin, an ninh mạng, bảo mật dữ liệu đôi khi bắt đầu từ chính hai chữ ấy.
3. Người đảng viên tóc bạc và chiếc điện thoại thông minh
Gần mười giờ, bác Phúc đến.
Bác là bí thư một chi bộ.
Chiếc điện thoại được bọc trong túi vải, còn trên tay bác là cuốn sổ nhỏ kín đặc chữ.
– Chú Lâm xem giúp bác với. Hôm tập huấn làm được mà về nhà lại quên.
Lâm kéo ghế.
– Bác đang vướng bước nào?
– Cái Sổ tay đảng viên điện tử ấy. Bác vào được rồi, nhưng đến đoạn này không nhớ bấm đâu.
Minh đứng phía sau.
Bác Phúc mở sổ.
Từng bước được ghi rất cẩn thận:
“Mở ứng dụng.”
“Đăng nhập.”
“Chọn…”
Có dòng bị gạch rồi viết lại.
Có dòng bác còn vẽ cả hình cái nút.
Lâm không cầm điện thoại làm hộ.
Anh đặt máy trở lại trước mặt bác.
– Bác tự làm nhé. Cháu ngồi cạnh.
– Nhỡ bấm sai thì sao?
– Sai thì mình sửa. Cháu ở đây.
Bác Phúc dè dặt đưa ngón tay lên màn hình.
Một lần.
Hai lần.
Đến lần thứ ba, bác tìm đúng mục cần thiết.
– À! Đây rồi!
Gương mặt người đàn ông ngoài sáu mươi bỗng sáng lên như một đứa trẻ vừa giải được bài toán khó.
Minh mỉm cười.
Nhưng bác Phúc chưa đứng dậy ngay.
Bác nhìn màn hình rồi nói nhỏ:
– Bác không sợ học chậm đâu.
Ông dừng lại.
– Bác chỉ sợ mọi người đi hết rồi… mình còn đứng lại.
Căn phòng bỗng yên.
Lâm hiểu câu nói ấy hơn bất cứ báo cáo nào về Bình dân học vụ số.
Khoảng cách số không phải lúc nào cũng nằm ở đường truyền Internet.
Nó còn nằm trong cảm giác của một người khi đứng trước chiếc điện thoại và nghĩ:
“Có lẽ cái này không dành cho mình.”
Lâm nói:
– Không ai bị bỏ lại đâu bác. Bác cứ làm. Vướng ở đâu thì hỏi ở đó.
Bác Phúc cất điện thoại vào túi.
Trước khi ra cửa, ông quay lại:
– Mai bác hướng dẫn ông bạn bên chi bộ bên cạnh thử xem.
Lâm cười:
– Thế là tốt nhất rồi bác.
Minh nhìn theo.
Cậu chợt hiểu rằng kết quả của chuyển đổi số cơ sở không chỉ là bao nhiêu tài khoản đã kích hoạt.
Đôi khi, kết quả lớn nhất là một người bước ra khỏi căn phòng với niềm tin rằng:
“Tôi cũng làm được.”
4. Một cú nhấp chuột và trách nhiệm phía sau
Ít phút sau, một cán bộ khác mang thiết bị ký số sang.
– Lâm làm giúp chị luôn đi, nhanh hơn.
Anh lắc đầu.
– Em hướng dẫn, chị tự kiểm tra và ký nhé.
– Có mỗi việc bấm ký thôi mà.
Lâm quay màn hình về phía chị.
– Chính vì sau nút “Ký” là trách nhiệm của người ký nên chị phải tự kiểm tra.
Chị đọc lại văn bản.
Kiểm tra tệp.
Kiểm tra thông tin.
Rồi mới thực hiện ký số.
Minh lại ghi vào sổ.
Một chữ ký số chỉ xuất hiện trên màn hình trong vài giây.
Nhưng phía sau nó là chứng thư số, thiết bị lưu khóa, thời hạn sử dụng, cấp mới, gia hạn, thay đổi thông tin, thu hồi…
Một thao tác rất nhanh.
Một chuỗi trách nhiệm rất dài.
Đó cũng là điều người ta thường không nhìn thấy khi nói về dịch vụ công của Đảng trên môi trường điện tử, 04 thủ tục hành chính của Đảng, điều hành tác nghiệp hay số hóa quy trình công việc.
Công nghệ có thể rút ngắn thời gian.
Nhưng công nghệ không được phép xóa mờ trách nhiệm.
5. Bữa cơm lúc quá trưa
Hộp cơm được mở khi đồng hồ đã qua mười hai giờ khá lâu.
Lâm ăn chậm.
Chiếc điện thoại đặt bên cạnh liên tục sáng.
Trên bàn là những tập tài liệu mới.
04 thủ tục hành chính của Đảng (Dịch vụ công của Đảng).
Chữ ký số.
Điều hành tác nghiệp.
Một bản tài liệu về Nghị quyết 57-NQ/TW được đánh dấu nhiều đoạn.
Bên cạnh là bản tổng hợp tiến độ chuyển đổi số đang chờ đối chiếu dữ liệu.
Minh nhìn đống tài liệu:
– Anh làm nghề hai mươi lăm năm rồi mà vẫn phải học nhiều thế à?
Lâm bật cười.
Anh mở chiếc cặp cũ.
Trong đó có thêm một quyển sổ.
Trên bìa anh viết:
AI – dữ liệu – chuyển đổi số.
Bên trong kín những dòng ghi chép:
Chatbot.
RAG.
Trợ lý AI.
Dữ liệu số.
Tự động hóa.
An toàn dữ liệu.
Có trang bị gạch kín.
Có câu hỏi anh đặt dấu chấm hỏi rất lớn.
Minh ngạc nhiên:
– Anh học cả trí tuệ nhân tạo nữa?
– Không học thì lấy gì hỗ trợ người khác?
– AI làm nhanh lắm anh. Giờ đưa tài liệu vào là nó viết gần như hết.
Lâm gật đầu.
– Đúng. Anh cũng dùng.
Rồi anh nói:
– Nhưng càng tiện càng phải hiểu giới hạn.
Anh mở một câu trả lời do công cụ AI tạo ra.
Đọc rất trôi chảy.
Văn phong rất chắc chắn.
Lâm mở tài liệu gốc, chỉ một đoạn:
– Chỗ này sai.
Minh đọc lại.
Đúng thật.
– Em đọc lần đầu không nhận ra.
– Vì nó viết quá giống đúng.
Lâm đóng tài liệu.
– AI hỗ trợ con người, không thay thế trách nhiệm của con người.
Anh nhìn Minh.
– Và tuyệt đối không phải dữ liệu nào cũng được đưa lên một công cụ AI công cộng.
Có những tài liệu có thể sử dụng.
Có những dữ liệu phải được bảo vệ.
Có môi trường được phép.
Có môi trường không được phép.
Một hệ thống chạy AI offline cũng chưa tự động đồng nghĩa với an toàn nếu toàn bộ quy trình quản trị không bảo đảm.
Đó là ranh giới giữa ham công nghệ và làm công nghệ có trách nhiệm.
Và cũng là lý do trong quá trình thực hiện Nghị quyết 57, câu chuyện về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải luôn đi cùng an ninh mạng, an toàn thông tin và an ninh dữ liệu.
Minh hỏi:
– Thế anh có sợ AI lấy mất việc không?
Lâm cười.
– Anh chỉ sợ mình không chịu học.
6. 15 giờ 42 phút
Điện thoại rung.
Lâm nhìn màn hình.
15:42.
Anh chợt nhớ.
Bốn giờ.
Lớp của An.
Anh thu dọn tài liệu.
Chỉ cần không có việc gì phát sinh nữa…
Điện thoại bàn reo.
Minh nhấc máy.
Gương mặt cậu đổi sắc.
– Anh Lâm…
– Sao?
– Có người vừa nhập tài khoản công việc vào một đường link nghi giả mạo.
Lâm nhìn đồng hồ.
15:44.
Anh đứng yên vài giây.
Trong đầu hiện lên gương mặt con gái.
Bốn ngón tay nhỏ giơ lên trước cửa nhà.
“Bốn giờ đấy bố.”
Anh lấy điện thoại.
Định gọi.
Rồi thôi.
– Người dùng đâu?
– Đang lên.
Chị Hạnh bước vào chưa đầy hai phút sau.
Mặt tái đi.
– Anh Lâm…
Giọng chị run.
– Em nhập tài khoản rồi. Thấy báo lỗi nên nhập lại thêm một lần. Sau đó mới thấy mọi người cảnh báo đường link giả…
Chị không nói tiếp.
Minh nhìn Lâm.
Không khí trong phòng căng lại.
Lâm kéo ghế.
– Ngồi xuống đã.
Anh hỏi:
– Em thao tác vào lúc nào?
– Khoảng mười phút trước.
– Trên thiết bị nào?
– Máy ở phòng em.
– Sau khi nhập tài khoản còn thực hiện bước nào nữa không?
Chị Hạnh cố nhớ.
Lâm ghi từng chi tiết.
Không quát.
Không trách.
Không hỏi:
“Sao lại bất cẩn thế?”
Bởi lúc này, tìm người để trách không quan trọng bằng việc xác định chuyện gì đã xảy ra.
Anh hướng dẫn chị dừng các thao tác liên quan, báo cáo đúng đầu mối, phối hợp xử lý tài khoản, giữ lại dấu vết cần thiết để kiểm tra.
Minh hỏi:
– Hay cài lại máy luôn anh? Xóa sạch đi cho chắc.
Lâm lắc đầu.
– Không.
– Tại sao?
– Khi có sự cố an toàn thông tin, tự xóa hết dấu vết có thể khiến mình mất dữ liệu cần để xác định nguyên nhân.
Cậu lại mở sổ.
Một cuộc điện thoại được thực hiện.
Rồi cuộc thứ hai.
Rồi cuộc thứ ba.
Không có những dòng mã xanh đỏ chạy ào ào như trên phim.
Chỉ có:
Thời điểm.
Tài khoản.
Thiết bị.
Dấu hiệu.
Nhật ký.
Xác nhận.
Đối chiếu.
Và những khoảng im lặng chờ phản hồi.
Đến 16 giờ 05 phút, chiếc điện thoại của Lâm sáng lên.
Một tin nhắn từ con:
“Bố đến chưa?”
Anh nhìn màn hình rất lâu.
Rồi úp điện thoại xuống bàn.
7. Đừng giấu một sự cố chỉ vì sợ bị trách
Gần tối, những việc khẩn cấp đã được xử lý theo phân công.
Các nội dung tiếp tục theo dõi đều có đầu mối.
Minh hỏi:
– Bây giờ có thể nói là an toàn rồi chưa anh?
Lâm lắc đầu.
– Khi chưa đủ căn cứ thì không được nói hoàn toàn an toàn.
Đó là nguyên tắc.
Trong công nghệ, đôi khi câu trả lời chuyên nghiệp nhất không phải:
“Không sao đâu.”
Mà là:
“Chưa đủ dữ liệu để kết luận.”
Chị Hạnh đứng ở cửa rất lâu.
Trước khi đi, chị nói:
– Em sợ nhất lúc phải báo mình đã bấm nhầm.
Lâm khép sổ.
– Sai thì phải rút kinh nghiệm.
Anh nhìn chị:
– Nhưng khi phát hiện nguy cơ, báo sớm là đúng.
Nếu mọi người sợ bị phê bình đến mức giấu sự cố, nguy cơ nhỏ có thể trở thành sự cố lớn.
Văn hóa an toàn số không chỉ là tường lửa, phần mềm chống mã độc hay hệ thống cảnh báo.
Nó còn là một môi trường mà con người dám nói:
“Tôi vừa làm sai. Xin hãy giúp tôi xử lý.”
8. Một người không thể làm tất cả
Khi căn phòng chỉ còn hai người, Minh đóng cuốn sổ.
– Anh Lâm.
– Ừ?
– Hôm nay em vẫn chưa thấy anh mã hay dịch một bức điện nào.
Lâm cười.
– Thế chắc hôm nay anh không làm cơ yếu rồi.
Minh lắc đầu.
– Không.
Cậu nhìn những trang đã ghi kín.
– Nhưng em không còn nghĩ những ngày không có điện mật là anh không có việc.
Lâm im lặng một lúc rồi nói:
– Nhưng cũng phải hiểu cho đúng.
Anh lấy bút, chia trang giấy thành từng phần.
Công tác cơ yếu.
An toàn thông tin.
Chuyển đổi số.
Hỗ trợ người dùng.
Công việc văn phòng.
– Những việc này có liên quan nhưng không phải tất cả là một. Không thể thấy một người biết công nghệ rồi giao hết mọi thứ liên quan đến máy tính cho người đó.
Anh khoanh một câu:
Rõ người – rõ việc – rõ thời gian – rõ trách nhiệm – rõ sản phẩm.
– Chuyển đổi số muốn bền vững phải phân công đúng. Không thể xây dựng một hệ thống mà cả cơ quan phụ thuộc vào một người.
Minh chợt nhớ bác Phúc buổi sáng.
“Bác chỉ sợ mọi người đi hết rồi mình còn đứng lại.”
Có lẽ trong chuyển đổi số còn một nỗi sợ khác.
Đó là khi tất cả mọi người đứng lại, chỉ chờ một người đi trước.
9. Lời xin lỗi lúc tối muộn
An vẫn chưa ngủ.
Con bé ngồi ở bàn học.
Trang giấy buổi sáng đã bị tẩy đến xơ một góc.
Lâm đứng ở cửa.
– An.
Con bé không quay lại ngay.
– Cô có hỏi sao bố không đến không?
An gật đầu.
– Con bảo bố bận.
– Con có buồn không?
Lần này nó gật mạnh hơn.
Lâm kéo chiếc ghế nhỏ ngồi xuống.
Anh không kể mình vừa xử lý một sự cố quan trọng.
Không nói công việc của bố rất đặc biệt.
Không nói con phải thông cảm.
Anh chỉ nói:
– Bố xin lỗi.
Một lúc lâu sau, An mới quay lại.
– Con vẫn chưa viết được nghề của bố.
Lâm nhìn dòng chữ:
“Bố em làm nghề…”
Anh kể cho con về bác Phúc.
Một người tóc đã bạc nhưng vẫn kiên nhẫn học cách sử dụng Sổ tay đảng viên điện tử.
Anh kể về những cô chú phải học ký số, sử dụng dịch vụ công của Đảng, làm quen với những công việc trước đây toàn dùng giấy.
Anh kể về một người bấm nhầm đường link và đã dũng cảm nói ra để mọi người kịp xử lý.
Anh kể về những chiếc máy phải được sử dụng đúng cách.
Những tài khoản phải cấp đúng người.
Những thông tin cần được bảo vệ.
Anh chỉ kể những gì có thể kể.
Bởi có những điều, dù người hỏi là đứa con anh yêu nhất, anh cũng không thể mang ra khỏi ranh giới của trách nhiệm nghề nghiệp.
An chống cằm.
– Thế bố vừa giúp mọi người dùng máy tính…
Nó suy nghĩ.
– …vừa giữ những thứ ở trong máy tính à?
Lâm bật cười.
– Cũng gần đúng.
– Bố làm một mình à?
Anh lắc đầu.
– Không. Rất nhiều người cùng làm. Mỗi người giữ một phần trách nhiệm.
An hỏi:
– Hôm nay có ai giúp bố không?
Lâm khựng lại.
Anh nhớ Minh.
Nhớ cán bộ kỹ thuật ở đầu dây bên kia.
Nhớ bác Phúc.
Nhớ chị Hạnh đã nói thật về sai sót của mình.
– Có.
Anh xoa đầu con.
– Có rất nhiều người.
An cầm bút.
Lần này con bé viết:
“Bố em làm cơ yếu.”
Nó nhìn dòng chữ một lúc.
Rồi viết thêm:
“Bố giúp mọi người sử dụng công nghệ an toàn.”
Lâm đọc.
Không hoàn toàn là một định nghĩa nghề nghiệp.
Nhưng anh không sửa.
Bởi đôi khi một đứa trẻ có cách giải thích giản dị hơn tất cả những khái niệm dài dòng của người lớn.
10. Khi kiến thức bắt đầu rời khỏi chiếc ghế của một người
Sáng hôm sau, Minh đến sớm hơn thường lệ.
Trên tay cậu là một bản đề xuất.
– Em đã trao đổi với Văn phòng rồi. Anh xem giúp.
Lâm đọc.
Đó là dự kiến phân công hỗ trợ người sử dụng.
Vướng mắc phần mềm thông thường có đầu mối hỗ trợ.
Nội dung nghiệp vụ chuyển đúng bộ phận.
Dữ liệu do người phụ trách dữ liệu chịu trách nhiệm.
Công việc chuyên ngành cơ yếu thực hiện theo đúng thẩm quyền.
Những việc cần đào tạo thì xây dựng hướng dẫn.
Những câu hỏi lặp lại nhiều lần sẽ được tổng hợp thành tài liệu.
Minh nói:
– Em nghĩ sau này mình có thể xây dựng thành một kho hướng dẫn. Có video, tài liệu, câu hỏi thường gặp. Có thể dùng chatbot AI hỗ trợ tra cứu những nội dung công khai.
Lâm nhìn cậu.
– Nhưng?
Minh cười:
– Nhưng phải kiểm tra nguồn, phân quyền dữ liệu và không đưa thông tin không được phép vào hệ thống AI.
Lâm cũng cười.
– Tiến bộ rồi đấy.
Ở cuối bản đề xuất, Minh còn ghi:
“Không để hệ thống phụ thuộc vào một cá nhân.”
Lâm đọc lại hai lần.
Ngoài hành lang vang lên tiếng bác Phúc.
Ông đang ngồi cạnh một đảng viên lớn tuổi khác.
Chiếc điện thoại được đặt giữa hai người.
Người kia lúng túng:
– Hay ông làm hộ tôi đi.
Bác Phúc đẩy điện thoại trở lại.
– Không.
Ông nói bằng đúng giọng Lâm hôm trước:
– Ông tự làm đi. Tôi ngồi cạnh đây.
Lâm đứng trong cửa nhìn ra.
Một câu nói của ngày hôm qua đã đi sang một người khác.
Một kỹ năng đã bắt đầu được truyền đi.
Một người từng cần được hỗ trợ đang trở thành người hỗ trợ.
Có lẽ đó mới là hình ảnh đẹp nhất của Bình dân học vụ số.
Không phải một chuyên gia đứng trên bục giảng cho hàng trăm người.
Mà là khi người biết nhiều hơn một chút chịu ngồi cạnh người biết ít hơn một chút và nói:
“Cứ làm đi. Tôi ở đây.”
11. Chuyển đổi số bắt đầu từ những điều như thế
Người ta thường nói đến chuyển đổi số bằng những cụm từ lớn.
Nền tảng số.
Dữ liệu số.
Trí tuệ nhân tạo.
Điện toán đám mây.
Tự động hóa.
Hệ sinh thái số.
Nhưng ở cơ sở, chuyển đổi số đôi khi bắt đầu bằng những việc nhỏ hơn rất nhiều.
Một bí thư chi bộ tóc bạc biết tự đăng nhập Sổ tay đảng viên điện tử.
Một cán bộ biết tự ký số thay vì nhờ người khác làm hộ.
Một người dân biết cảnh giác trước đường link giả mạo.
Một đồng nghiệp biết báo ngay khi xảy ra sự cố.
Một hồ sơ được xử lý trên dịch vụ công trực tuyến mà không phải đi lại nhiều lần.
Một quy trình được số hóa nhưng vẫn xác định rõ người chịu trách nhiệm.
Một tài liệu được tìm thấy trong vài giây thay vì mất cả buổi lật từng tập hồ sơ.
Một cán bộ hiểu rằng dùng AI trong công việc không có nghĩa là trao luôn quyền suy nghĩ và trách nhiệm cho máy móc.
Và một người làm kỹ thuật hiểu rằng mình không cần trở thành người làm thay tất cả.
Đó là thứ chuyển đổi số từ thực tiễn cơ sở mà Lâm nhìn thấy mỗi ngày.
Không ồn ào.
Không phải lúc nào cũng có những màn hình lớn hay lễ ra mắt hoành tráng.
Nó diễn ra trong những căn phòng rất bình thường.
Bằng những thay đổi rất nhỏ.
Nhưng khi hàng trăm thay đổi nhỏ gặp nhau, cả một cách làm việc sẽ thay đổi.
12. Bức tranh của An
Ít ngày sau, An chạy về nhà với một tờ giấy lớn.
– Bố xem!
Đó là bài vẽ về nghề nghiệp của bố mẹ.
Trong tranh có một trụ sở.
Có vài chiếc máy tính.
Có những người đứng cạnh nhau.
Ở giữa là một người mặc áo xanh, mái tóc được tô vài nét bạc.
An chỉ:
– Đây là bố.
Lâm hỏi:
– Sao bố không ngồi một mình trước máy?
– Vì bố bảo có nhiều người làm cùng bố mà.
Con bé chỉ từng người.
– Đây là bác tóc bạc bố kể.
– Đây là cô bị bấm nhầm.
– Đây là chú trẻ học việc.
– Còn đây là bố.
Lâm bật cười.
– Nhưng sao ai cũng đang chỉ cho người bên cạnh thế?
An trả lời rất tự nhiên:
– Vì người biết thì chỉ người chưa biết.
Lâm im lặng.
Ở góc dưới bức tranh, con bé viết một hàng chữ.
Nét chữ chưa đều.
Có chữ hơi nghiêng.
Nhưng anh đọc rất lâu:
“Bình yên trên màn hình cũng cần người gìn giữ.”
Đến lúc ấy, Lâm mới hiểu.
Suốt hai mươi lăm năm, anh từng nghĩ giá trị của nghề cơ yếu nằm trong những điều phải giữ kín.
Điều đó đúng.
Nhưng chưa đủ.
Trong thời đại số, khi công việc, dữ liệu, giao tiếp và dịch vụ ngày càng dịch chuyển lên môi trường điện tử, những người làm công tác cơ yếu, công nghệ thông tin và an toàn thông tin còn góp phần gìn giữ một thứ khác:
Niềm tin.
Niềm tin rằng một văn bản được gửi đi đúng nơi.
Một chữ ký số thuộc về đúng người.
Một tài khoản không bị sử dụng tùy tiện.
Một dữ liệu cần bảo vệ sẽ được bảo vệ.
Một người chưa quen công nghệ vẫn có thể học.
Một sai sót nếu được phát hiện sớm sẽ được xử lý.
Và công nghệ sinh ra để phục vụ con người, chứ không khiến con người trở thành tù binh của chính nó.
Đó cũng là tinh thần mà Nghị quyết 57 đang mở ra:
Không chỉ đưa công nghệ vào công việc.
Mà thay đổi cách nghĩ, cách làm và cách con người cộng tác với nhau.
Chiều hôm ấy, trước khi cất bức tranh vào cặp, An hỏi:
– Bố ơi.
– Gì con?
– Lần sau lớp con mời, bố có đến không?
Lâm nhìn con.
Anh không nói:
“Nhất định.”
Bởi anh đã hiểu rằng có những lời hứa tưởng rất nhỏ nhưng với một đứa trẻ lại lớn vô cùng.
Anh nói:
– Bố sẽ cố gắng sắp xếp để đến.
Rồi anh chỉ vào bức tranh.
– Nhưng lần này nếu bố đến, con phải giới thiệu nghề của bố nhé.
An cười:
– Con biết rồi.
– Con sẽ nói thế nào?
Con bé suy nghĩ một lúc.
Rồi trả lời:
– Bố em làm cơ yếu.
Nó ngừng lại.
– Bố không làm tất cả mọi việc.
– Ừ.
– Nhưng bố giúp mọi người biết mình phải làm gì để công nghệ được an toàn.
Lâm nhìn con.
Ngoài cửa sổ, ánh chiều đang rơi xuống những mái nhà.
Một ngày khác sắp kết thúc.
Ngày mai, những chiếc máy tính vẫn sáng lên.
Những tài khoản vẫn đăng nhập.
Những văn bản vẫn được ký.
Những dữ liệu vẫn tiếp tục được tạo ra.
Những công nghệ mới, những hệ thống mới, những công cụ trí tuệ nhân tạo mới sẽ tiếp tục xuất hiện.
Và đâu đó sau những màn hình ấy vẫn cần những con người âm thầm học hỏi, kiểm tra, cảnh báo, hướng dẫn và gìn giữ.
Không phải để đứng trước công nghệ.
Cũng không phải để chạy theo công nghệ.
Mà để giúp công nghệ đi đúng hướng.
An cất bức tranh vào cặp.
Lần này, trong bức tranh về nghề của bố, người đàn ông mặc áo xanh không đứng một mình.
Xung quanh anh là những con người đang chỉ cho nhau cách làm.
Và có lẽ đó chính là tương lai đẹp nhất của chuyển đổi số:
Khi kiến thức không còn nằm trong tay một người.
Khi trách nhiệm không bị bỏ lại sau một cú nhấp chuột.
Khi người đi trước quay lại đưa tay cho người phía sau.
Và khi bình yên trên không gian số được tạo nên bởi rất nhiều con người bình thường cùng có trách nhiệm.
DongADigital – Chuyển đổi số từ thực tiễn cơ sở.
Có những người không xuất hiện trên màn hình, nhưng chính họ đang âm thầm giữ cho những màn hình ấy được sáng lên một cách an toàn.
