Những bông lúa cúi đầu

Những bông lúa cúi đầu: Phía sau chuyển đổi số cơ sở là những con người thật

Điện thoại rung lúc 22 giờ 47 phút.

Tôi nhìn màn hình, thấy số của một đồng chí bí thư chi bộ. Bình thường, giờ ấy người ta gọi nhau vì chuyện gia đình, vì một việc riêng thật sự cần thiết. Còn chúng tôi, những người làm chuyển đổi số ở cơ sở, thường nhận điện thoại vì một mã OTP không về, một tài khoản không đăng nhập được, một báo cáo sinh hoạt chi bộ đã tạo nhưng hệ thống không thống kê, hoặc một văn bản phải ký số trước khi hết ngày.

Đầu dây bên kia, giọng người gọi vừa áy náy vừa sốt ruột:

– Em ơi, anh vào sổ tay đảng viên điện tử mãi không được. Mai họp rồi, tối nay phải cập nhật sinh hoạt. Nó cứ quay quay thế này.

Tôi đặt bát cơm nguội xuống. Đứa nhỏ trong nhà ngẩng lên hỏi:

– Bố lại làm à?

Tôi cười, nhưng không biết cười với con hay cười với chính mình.

– Ừ, bố xem một chút.

“Một chút” trong công việc của tôi hiếm khi là một chút. Nó có thể là mười phút, cũng có thể là nửa đêm. Nó có thể bắt đầu từ một lỗi đăng nhập, rồi kéo sang quên mật khẩu iCloud nên không cài được ứng dụng, số điện thoại chưa khớp dữ liệu, điện thoại quá cũ không nhận được thông báo, cán bộ tạo sinh hoạt nhưng chưa bấm gửi báo cáo, hoặc gửi rồi nhưng chọn sai chi bộ, sai kỳ sinh hoạt, sai người chủ trì.

Sau một năm mô hình chính quyền địa phương hai cấp đi vào vận hành, tôi nhận ra có những thứ trên giấy rất gọn, nhưng ngoài đời thì không gọn chút nào.

Một đầu mối được rút ngắn, nhưng rất nhiều đường dây công việc lại dồn xuống cơ sở. Một bộ máy mới được thiết kế để nhanh hơn, nhưng người trực tiếp làm cho nó chạy thì có khi phải chạy trước cả bộ máy.

Tôi là cán bộ làm chuyển đổi số – cơ yếu ở một cơ quan cấp cơ sở.

Nói cho đúng, chức danh ấy nghe có vẻ rõ ràng. Nhưng công việc thật thì không có đường viền rõ như trên văn bản phân công.

Tôi quản lý phần mềm điều hành, tài khoản người dùng, dữ liệu, chữ ký số, văn bản điện tử, hệ thống họp, thư công vụ, hồ sơ số, các ứng dụng nội bộ, các tài khoản liên thông, các lỗi máy tính, lỗi mạng, lỗi font, lỗi máy in, lỗi trình duyệt, lỗi không biết lỗi từ đâu.

Tôi hỗ trợ cán bộ sử dụng công nghệ. Tôi xử lý văn bản gấp. Tôi hướng dẫn chi bộ sinh hoạt trên ứng dụng. Tôi cài chữ ký số. Tôi phục hồi tài khoản. Tôi chuyển định dạng file. Tôi kiểm tra dữ liệu. Tôi làm báo cáo. Tôi làm biểu mẫu. Tôi ngồi cùng những người mới nhận việc, chỉ từng bước cách tạo văn bản, cách gửi văn bản, cách vào hệ thống, cách ký, cách nộp báo cáo.

Có ngày, tôi tự hỏi mình đang làm chuyển đổi số, hay đang làm chiếc cầu tạm cho tất cả mọi người bước qua một con sông chưa kịp bắc cầu.

Nhưng tôi vẫn làm.

Vì nếu mình không làm, văn bản sẽ tắc. Nếu mình không hướng dẫn, cuộc họp sẽ thiếu dữ liệu. Nếu mình không mở máy, báo cáo sẽ chậm. Nếu mình không nghe điện thoại, một cán bộ ở cơ sở sẽ loay hoay cả buổi tối trước màn hình sáng lạnh, không biết bấm vào đâu.

Có một buổi sáng thứ Bảy, trời vừa hửng, tôi nghĩ mình sẽ được ngủ thêm. Cả tuần trước đó đã kín đặc: họp Ban Chỉ đạo, cập nhật KPI Nghị quyết 57, rà soát tài khoản, hướng dẫn sử dụng sổ tay đảng viên điện tử, xử lý văn bản đến, báo cáo đột xuất tỉnh gửi hôm nay yêu cầu ngày mai phải có số liệu.

Thế rồi điện thoại lại reo.

– Em ơi, sao sinh hoạt trên ứng dụng rồi mà trên hệ thống không thống kê?

Tôi bật máy.

Lại kiểm tra tài khoản. Lại đối chiếu kỳ sinh hoạt. Lại vào quyền quản trị. Lại chụp màn hình hướng dẫn. Lại gọi video để chỉ từng thao tác.

Ở đầu dây bên kia, một đồng chí cán bộ lớn tuổi cầm điện thoại run run. Anh đã đi làm mấy chục năm, rất thạo việc giấy tờ, rất chắc việc cơ sở, nhưng trước màn hình điện thoại thông minh lại lúng túng như người mới học chữ.

– Anh bấm vào đâu em?

– Anh nhìn góc bên phải, có chữ “gửi báo cáo” không ạ?

– Không thấy.

– Anh kéo xuống dưới một chút.

– Kéo thế này à?

– Vâng, chậm thôi anh. Đúng rồi. Bấm vào đó.

Một tiếng thở phào vang lên qua loa điện thoại.

– Được rồi em ạ. May có em.

Tôi im lặng vài giây. Câu “may có em” nghe thì ấm nhẹ, nhưng đôi khi cũng nặng nặng. Bởi càng nhiều người thấy may có mình, mình càng ít có quyền được mệt.

Cũng có ngày mọi chuyện dồn đến cùng lúc.

Buổi sáng, một văn bản cần ký số gấp để gửi lên cấp trên. Hệ thống lỗi đúng lúc cần nhất. Chữ ký số không nhận chứng thư. Máy báo thiếu plugin. Trình duyệt tự cập nhật. USB token cắm vào có đèn nhưng phần mềm không nhận.

Một đồng chí lãnh đạo đứng cạnh bàn tôi, giọng bình tĩnh nhưng mắt nhìn đồng hồ:

– Có kịp không em?

Tôi nói:

– Em xử lý.

Chỉ hai chữ ấy thôi, nhưng đằng sau là một khoảng căng như dây đàn.

Tôi gỡ phần mềm cũ, cài lại driver, kiểm tra chứng thư, đổi trình duyệt, khởi động lại máy, thử ký trên máy khác, khởi động lại modem, đổi tên file, kiểm tra lỗi font.

Trong lúc ấy, một cán bộ khác chạy vào:

– Máy chị mở văn bản ra in bị lỗi, chữ nhảy lung tung hết.

Một người nữa gọi:

– Mạng phòng em có nhưng ứng dụng cứ quay quay.

Tin nhắn nhóm hiện lên:

“Báo cáo Nghị quyết 57 gửi trước 16 giờ hôm nay.”

Rồi thêm một dòng:

“Đề nghị các đơn vị cập nhật số liệu KPI mới nhất.”

Tôi nhìn màn hình. Có lúc thấy mọi thứ trước mắt không còn là văn bản, phần mềm, tài khoản nữa, mà là từng lớp sóng đổ lên người.

Công việc ở cơ sở không ầm ào như công trình lớn. Nó giống nước ngấm vào đất. Không ai thấy nước đi đường nào, chỉ đến khi ruộng khô người ta mới biết nước quan trọng.

Chuyển đổi số cũng vậy.

Người ta nói nhiều về nền tảng, dữ liệu, liên thông, KPI, điều hành thông minh. Nhưng ở tầng sâu nhất của những từ rất mới ấy, vẫn là một con người ngồi trước máy tính, sửa từng lỗi nhỏ để bộ máy không bị ngắt mạch.

Một mã OTP không về cũng có thể làm chậm một buổi sinh hoạt.

Một chữ ký số lỗi cũng có thể làm trễ một văn bản.

Một cán bộ không biết gửi báo cáo cũng có thể khiến sinh hoạt chi bộ tháng đó không được công nhận.

Một đường truyền chập chờn cũng có thể khiến cuộc họp Ban Chỉ đạo biến thành buổi nhìn nhau trước màn hình quay tròn.

Và có những việc rất nhỏ, nhỏ đến mức không ai đưa vào báo cáo thành tích, nhưng không làm thì cả hệ thống sẽ vướng.

Tôi đã từng đề xuất một sản phẩm chuyển đổi số cho phường.

Không phải điều gì quá lớn lao. Chỉ là một sản phẩm NAS lưu trữ tập trung giúp quản lý, lưu trữ và chia sẻ dữ liệu nội bộ an toàn, đồng bộ hơn. NAS cho phép phân quyền người dùng, sao lưu dữ liệu tự động, đồng bộ tài liệu giữa nhiều máy, truy cập từ xa thuận tiện, tìm kiếm hồ sơ nhanh, giảm phụ thuộc vào USB và ổ cứng rời, hạn chế thất lạc dữ liệu. Tôi tính toán, thiết kế, thử nghiệm, trình bày. Anh em dùng thử thấy thuận tiện. Lãnh đạo cũng thấy cần.

Nhưng Tờ trình dự toán gửi đi hơn ba tháng vẫn chưa được phê duyệt.

Trong khi đó, công việc không chờ dự toán.

Hệ thống vẫn cần chạy. Máy vẫn cần có. Dữ liệu vẫn cần lưu. Cán bộ vẫn cần dùng.

Cuối cùng, tôi bỏ tiền túi ra mười lăm triệu, mua đồ cũ về cho cơ quan dùng tạm. Một cái máy còn chạy được. Một thiết bị mạng còn ổn. Vài thứ lặt vặt để vá những khoảng trống không thể chờ.

Tôi không kể chuyện ấy để ai thương. Tôi kể vì nó là một lát cắt rất thật của cơ sở: có những người không đứng ngoài chỉ tay vào khó khăn, mà cúi xuống nhặt từng viên gạch để lót đường đi tạm.

Cái đau không nằm ở mười lăm triệu ấy.

Cái đau là khi một sản phẩm làm ra có người dùng thật, hiệu quả thật, giải quyết việc thật, thì người làm ra nó vẫn cứ là người “chờ”.

Chờ phê duyệt.

Chờ hướng dẫn.

Chờ chế độ.

Chờ tăng lương.

Chờ chính sách hỗ trợ.

Chờ một câu trả lời có trách nhiệm hơn là “để xem”.

Gần một năm đến hạn tăng lương, tôi vẫn chưa được tăng (vì phải chờ hướng dẫn). Các chế độ phụ cấp bị cắt (sau 6 tháng bảo lưu) trong khi tôi xứng đáng được hưởng.

Tôi hỏi cán bộ chính sách ở cơ sở. Câu trả lời rất quen:

– Cái này phải chờ tỉnh hướng dẫn.

Cán bộ cơ sở hỏi cán bộ tỉnh. Câu trả lời cũng rất quen:

– Tỉnh cũng đang chờ Trung ương hướng dẫn.

Chính sách hỗ trợ năm triệu đồng cho người làm chuyển đổi số thì vẫn nằm trên giấy kể từ ngày ban hành. Tôi đã đọc nó nhiều lần. Có lúc đọc kỹ đến từng chữ, không phải vì ham một khoản hỗ trợ, mà vì muốn biết công sức của những người như mình có được gọi đúng tên không.

Nhưng điều nghịch lý nhất là đây: tỉnh mới có công văn đôn đốc làm thủ tục hưởng hỗ trợ thì người trực tiếp làm ra sản phẩm, xử lý công việc thật, kéo hệ thống vận hành được, lại có thể không đủ điều kiện hưởng chính sách chỉ vì không có bằng cấp đúng chuyên ngành. Trong khi có người có bằng cấp đúng chuyên ngành, hồ sơ đẹp, tiêu chuẩn khớp, nhưng khi máy lỗi, hệ thống đứng, dữ liệu rối, ứng dụng quay vòng, lại không làm nổi công việc chuyển đổi số ngoài đời.

Tôi không phủ nhận bằng cấp. Bằng cấp cần thiết. Chuẩn hóa là cần thiết. Nhưng nếu chính sách chỉ nhìn thấy tấm bằng mà không nhìn thấy sản phẩm, chỉ đo hồ sơ mà không đo năng lực thực chiến, thì người làm thật sẽ trở thành người đứng ngoài chính sách dành cho chính công việc mình đang gánh.

Có buổi chiều, sau khi hoàn thiện dự thảo Báo cáo sơ kết 6 tháng Nghị quyết 57, tôi ngồi lại một mình trong phòng. Ngoài sân, nắng xiên qua hàng cây. Trên bàn là ba tập giấy: một tập báo cáo chưa xong, một tập đề xuất chưa có hồi âm, một tập hồ sơ liên quan chế độ lương còn treo.

Máy tính vẫn mở. Màn hình hiện bảng số liệu dang dở.

Tôi thấy mệt.

Không phải kiểu mệt vì thiếu ngủ. Cũng không phải mệt vì nhiều việc. Người làm cơ sở quen nhiều việc rồi. Cái mệt ấy sâu hơn: mệt vì cảm giác mình làm được việc nhưng chưa được nhìn nhận tương xứng; mệt vì mọi thứ “đột xuất” đều rất gấp, còn quyền lợi chính đáng thì lúc nào cũng có thể chậm; mệt vì khi hệ thống cần, mình phải có mặt ngay, nhưng khi mình cần một câu trả lời rõ ràng, tất cả lại quay về hai chữ: “chờ hướng dẫn”.

Tôi đã nghĩ đến chuyện buông.

Không phải bỏ việc ngay. Chỉ là buông trong lòng. Làm vừa đủ thôi. Hết giờ thì tắt máy. Ai gọi thì để mai. Văn bản gấp thì gấp chung. Lỗi hệ thống thì cứ để hệ thống tự chứng minh nó chưa hoàn thiện. Chính sách chưa đến thì nhiệt huyết cũng nên biết tự bảo vệ mình.

Ý nghĩ ấy khiến tôi sợ.

Bởi nếu những người còn biết làm, còn hiểu việc, còn chịu cúi xuống mà cũng buông, thì ai sẽ đỡ phần khó nhất cho cơ sở trong những ngày bộ máy mới còn đang tìm nhịp?

Tối ấy, tôi đi về muộn. Qua cánh đồng ven đường, lúa đang vào chắc hạt. Những bông lúa cúi đầu trong gió. Không phải vì yếu. Không phải vì thua. Lúa cúi vì nó nặng hạt.

Tôi dừng xe một lát.

Cánh đồng ấy làm tôi nhớ đến rất nhiều người giống mình. Những cán bộ văn phòng lặng lẽ soạn báo cáo đến khuya. Những người văn thư giữ từng luồng văn bản không sai sót. Những người cơ yếu cẩn trọng với từng chữ ký số. Những người công nghệ thông tin ở cấp xã, phường, đặc khu, cơ quan nhỏ, đơn vị mới sáp nhập, ngày nào cũng làm những việc không có tiếng vỗ tay nhưng chỉ cần thiếu họ là mọi thứ chậm lại.

Họ giống những bông lúa cúi đầu.

Càng làm được việc, càng ít nói về mình.

Càng hiểu hệ thống, càng biết kiên nhẫn với lỗi của hệ thống.

Càng gánh nhiều việc, càng không muốn biến nỗi mệt của mình thành gánh nặng cho người khác.

Nhưng cúi đầu không có nghĩa là không biết đau.

Im lặng không có nghĩa là không cần công bằng.

Chịu đựng không có nghĩa là chính sách có thể chậm mãi.

Một nền hành chính số không thể chỉ được xây bằng phần mềm, khẩu hiệu và những bảng KPI. Nó phải được xây bằng con người thật, năng lực thật, trách nhiệm thật, và phải được nuôi dưỡng bằng một cơ chế công bằng thật.

Nếu người làm ra giá trị thật không được nhìn nhận, thì chuyển đổi số sẽ có hình thức mà thiếu linh hồn. Nếu sản phẩm thật không được coi là thước đo, thì người có năng lực thực tế sẽ dần mỏi mòn. Nếu cơ sở chỉ được giao việc mới mà không được tiếp sức kịp thời, thì những bông lúa nặng hạt sẽ cúi xuống không chỉ vì hạt chắc, mà còn vì gió quá mạnh.

Đêm ấy, về đến nhà, tôi mở máy thêm lần nữa.

Có một tin nhắn mới:

“Em ơi, anh vào được rồi. Cảm ơn em nhé. Mai chi bộ sinh hoạt chắc không bị thiếu báo cáo nữa.”

Tôi nhìn dòng chữ ấy khá lâu.

Có lẽ chính những câu cảm ơn vụng về ấy đã giữ tôi lại. Không phải vì nó thay được chế độ, lương, chính sách. Không. Những điều chính đáng vẫn phải được giải quyết bằng trách nhiệm của cơ chế. Nhưng trong lúc chờ một sự công bằng đầy đủ hơn, những câu cảm ơn ấy nhắc tôi rằng công việc của mình không vô nghĩa.

Tôi vẫn tin một ngày nào đó, chính sách sẽ nhìn xuống tận cơ sở.

Không phải nhìn bằng những dòng tiêu chuẩn khô cứng, mà bằng kết quả công việc, bằng sản phẩm đã vận hành, bằng những đêm muộn vẫn lo duy trì hệ thống, bằng những ngày nghỉ có người mở máy, bằng những cuộc gọi khẩn có người bắt máy, bằng những đồng chí cán bộ từ lóng ngóng trở thành làm chủ công nghệ.

Tôi tin rồi sẽ đến lúc người làm chuyển đổi số thật được gọi đúng tên, được giao đúng việc, được trả đúng công, được đánh giá đúng năng lực.

Tôi tin những người âm thầm ở cơ sở không đòi hỏi điều gì quá đáng. Họ chỉ mong khi trách nhiệm được giao thật, thì quyền lợi cũng đừng nằm mãi trên giấy. Khi công việc yêu cầu “ngay hôm nay”, thì chính sách đừng mãi trả lời “chờ hướng dẫn”.

Ngoài kia, cánh đồng lúa vẫn cúi đầu.

Trong phòng, màn hình máy tính vẫn sáng.

Tôi lưu lại bản báo cáo, kiểm tra thêm một lần số liệu, rồi gửi đi trước hạn. Tiếng “ting” báo văn bản đã chuyển thành công vang lên nhỏ thôi, nhưng trong khoảnh khắc ấy, tôi thấy lòng mình dịu lại.

Có những người sinh ra không phải để đứng ở nơi sáng nhất.

Họ đứng ở chỗ đường truyền yếu nhất, phần mềm lỗi nhất, dữ liệu rối nhất, con người bỡ ngỡ nhất.

Họ cúi xuống để nhặt những việc không tên.

Họ cúi xuống để người khác bước qua lúng túng.

Họ cúi xuống như bông lúa nặng hạt, không ồn ào, không phô trương, nhưng nuôi một mùa hy vọng.

Và tôi nghĩ, nếu một ngày ai đó hỏi phía sau hai chữ “chuyển đổi số” là gì, tôi sẽ không trả lời bằng thuật ngữ.

Tôi sẽ chỉ vào những bông lúa cúi đầu.

Ở đó có mồ hôi thật.

Áp lực thật.

Thiệt thòi thật.

Và niềm tin cũng thật.

Lời nhắn gửi

Gửi những người đang âm thầm làm chuyển đổi số, cơ yếu, công nghệ thông tin ở cơ sở:

Có thể hôm nay công việc của bạn chưa được gọi tên đầy đủ. Có thể quyền lợi của bạn còn bị treo đâu đó giữa những tầng hướng dẫn. Có thể sản phẩm bạn làm ra được nhiều người dùng nhưng hồ sơ của bạn vẫn chưa khớp một dòng tiêu chuẩn nào đó.

Nhưng giá trị thật không mất đi.

Một hệ thống vận hành được là nhờ có người giữ nhịp. Một bộ máy mới chạy trơn tru hơn là nhờ có người lặng lẽ đỡ những phần khó nhất. Một ngày mai công bằng hơn sẽ bắt đầu từ việc xã hội nhìn thấy những con người thật phía sau các khẩu hiệu rất lớn.