Bình dân học vụ số: 4 khoảng trống thực tiễn từ cơ sở và giải pháp

   Tiếng trống năm xưa và ngọn lửa số hôm nay

   Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, bên cạnh giặc đói và giặc ngoại xâm, “giặc dốt” được Chủ tịch Hồ Chí Minh xác định là một trong những kẻ thù nguy hiểm nhất. Phong trào “Bình dân học vụ” ra đời, huy động toàn dân “người biết chữ dạy người chưa biết chữ”, biến lớp học thành mái tranh nghèo, gốc đa làng, ánh đèn dầu hắt hiu nhưng thắp sáng trí tuệ triệu người dân Việt Nam.

   Gần tám mươi năm sau, đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc – kỷ nguyên số hóa toàn diện. Khi Chính phủ và các địa phương phát động phong trào “Bình dân học vụ số”, ý nghĩa lịch sử ấy lại một lần nữa vang lên mạnh mẽ. Tại nhiều tỉnh thành, đơn cử như Ninh Bình với các kế hoạch hành động sát sao từ Ban Chỉ đạo cấp tỉnh, phong trào này đã và đang tạo ra những chuyển biến tích cực bước đầu: hàng vạn cán bộ, công chức, viên chức bắt buộc phải học tập trên nền tảng số binhdanhocvuso.gov.vn, kết nối dữ liệu qua VNeID, và sự xắn tay vào cuộc của các Tổ Công nghệ số cộng đồng đến từng thôn xóm.

   Thế nhưng, đằng sau những con số báo cáo tỷ lệ hoàn thành, đằng sau những buổi lễ phát động rầm rộ là những góc khuất, những khoảng trống và “những điều còn dang dở” cần được nhìn nhận một cách thẳng thắn, cầu thị nếu không muốn phong trào rơi vào cảnh “trên nóng, dưới lạnh” hay “hình thức, chạy theo thành tích”.

   I. Khi “mẩu bút chì cùn” gặp bức tường định kiến và khoảng cách số

   Đứng tại nhà văn hóa thôn xóm hay các bộ phận một cửa cấp xã, câu chuyện chuyển đổi số đôi khi không bắt đầu từ những thuật ngữ siêu việt như Big Data, AI hay Cloud Computing, mà bắt đầu từ một cỗ máy tính cũ kỹ, một đường truyền internet chập chờn và những đôi bàn tay đã chai sần vì cuốc cày của người lớn tuổi.

   1. Sự hụt hơi của nhóm yếu thế: “Không ai bị bỏ lại phía sau” hay câu khẩu hiệu còn treo trên giấy?

   Chủ trương nhân văn của phong trào là phổ cập kỹ năng số đến toàn dân, đặc biệt chú trọng người cao tuổi, người khuyết tật, đồng bào vùng sâu vùng xa. Tuy nhiên, thực tế triển khai cho thấy một khoảng cách vô hình nhưng vô cùng khắc nghiệt.

   Khi một cụ ông ở vùng ven biển hay miền núi được hướng dẫn cài đặt ứng dụng VNeID cấp độ 2 hay tra cứu thủ tục hành chính công trực tuyến trên điện thoại thông minh, sự bối rối hiện rõ trên gương mặt. Thiếu thiết bị thông minh cấu hình đủ mạnh, thiếu dung lượng data, và quan trọng nhất là thiếu sự kiên nhẫn dài hơi từ cộng đồng, nhiều người dân đã chọn cách “nhờ con cháu làm hộ” thay vì tự mình thao tác. Lúc này, việc học trên nền tảng Bình dân học vụ số vô tình trở thành nhiệm vụ ép buộc đối với khối hành chính sự nghiệp, nhưng lại là một “chân trời xa lạ” đối với người dân lao động tự do ở cơ sở.

   2. Bệnh hình thức và nỗi sợ “chạy theo thành tích”

   Không thể phủ nhận áp lực hành chính trong việc ép buộc 100% cán bộ, công chức, viên chức và người lao động khu vực nhà nước phải tham gia học tập, kiểm tra, sát hạch kỹ năng số trên nền tảng trực tuyến. Khi chỉ tiêu thi đua được gắn liền với tỷ lệ hoàn thành khóa học, hiện tượng “học hộ”, “làm bài thi hộ” hay click chuột qua loa để lấy chứng nhận hoàn thành đã xuất hiện ở một số cơ quan, đơn vị.

   Kiến thức số nếu chỉ dừng lại ở những bài trắc nghiệm mang tính đối phó sẽ không thể chuyển hóa thành năng lực thực thi công vụ. Cán bộ có thể cầm trên tay tấm chứng chỉ số, nhưng khi đối mặt với một phần mềm quản lý văn bản chuyên ngành hay quy trình xử lý hồ sơ trực tuyến nhiều bước, sự lúng túng vẫn hoàn lúng túng.

   II. Những “khoảng trống” trong cấu trúc thực thi tại cơ sở

   Nhìn vào các đề án và kế hoạch triển khai phong trào tại các địa phương, cấu trúc hệ thống thường được chia thành nhiều lớp: Ban Chỉ đạo cấp tỉnh, Tổ công tác, các sở ban ngành chủ trì (như Sở Khoa học và Công nghệ, Công an tỉnh, Sở Giáo dục và Đào tạo) cho đến cấp cơ sở là các Tổ Công nghệ số cộng đồng tại thôn, bản, tổ dân phố.

   Tuy nhiên, bài toán thực tế đặt ra là năng lực và nguồn lực của các Tổ Công nghệ số cộng đồng đang gặp phải giới hạn lớn:

   Chế độ, chính sách hỗ trợ: Đa phần thành viên Tổ Công nghệ số cộng đồng hoạt động kiêm nhiệm, tinh thần tự nguyện cao nhưng thiếu kinh phí hoạt động thường xuyên, thiếu tài liệu hướng dẫn trực quan, dễ hiểu đối với từng đối tượng cụ thể.

   Sự đồng bộ giữa các nền tảng: Việc tích hợp dữ liệu giữa nền tảng “Bình dân học vụ số” quốc gia, hệ thống xác thực VNeID và các ứng dụng chuyên biệt của địa phương (như nền tảng “Công dân số” tại một số tỉnh thành) đôi khi còn xảy ra độ trễ kỹ thuật, khiến người dùng gặp lỗi đăng nhập, mất kết nối, làm giảm hứng thú trải nghiệm.

   III. Lời giải cho tương lai: Làm thế nào để “Bình dân học vụ số” thực chất và có hồn?

   Để phong trào không trôi đi theo trào lưu hình thức, mà thực sự trở thành cuộc cách mạng về nhận thức và kỹ năng của toàn dân, cần có những đổi mới căn cơ và đồng bộ từ tư duy lãnh đạo đến phương thức thực thi:

   1. Chuyển từ “ép buộc hành chính” sang “khơi gợi nhu cầu thiết thực”

   Người dân chỉ thực sự mặn mà với chuyển đổi số khi họ thấy được lợi ích sát sườn. Thay vì chỉ đạo chung chung về việc học kỹ năng số, hãy gắn việc học tập với các kỹ năng sinh kế cụ thể:

   Hướng dẫn nông dân đưa nông sản lên sàn thương mại điện tử, cách livestream bán hàng qua mô hình “Chợ số – Nông thôn số”.

   Phổ cập kiến thức an ninh mạng, cách nhận diện chiêu trò lừa đảo trực tuyến – vấn đề đang khiến hàng vạn người dân lo lắng mỗi ngày. Khi người dân hiểu rằng học kỹ năng số là để bảo vệ tài sản và túi tiền của chính mình, họ sẽ tự giác tham gia mà không cần ép buộc.

   2. Phát huy tối đa mô hình “Đại sứ số” và vai trò của thế hệ trẻ

   Học sinh, sinh viên, đoàn viên thanh niên chính là lực lượng “Đại sứ số” năng động nhất. Thay vì giao phó toàn bộ cho các tổ chức hành chính cứng nhắc, cần nhân rộng mô hình “Thanh niên chung tay phổ cập kỹ năng số”, đưa học sinh, sinh viên về từng thôn xóm trong các chiến dịch tình nguyện hè để “cầm tay chỉ việc”, hướng dẫn từng cụ già, hộ kinh doanh nhỏ lẻ cách sử dụng smartphone, dịch vụ công trực tuyến.

   3. Cá nhân hóa trải nghiệm học tập nhờ Trí tuệ nhân tạo (AI)

   Việc ứng dụng trợ lý ảo dựa trên công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và AI do Bộ Khoa học và Công nghệ cung cấp cần được đẩy mạnh sâu rộng hơn nữa. Trợ lý ảo không chỉ phục vụ cán bộ công chức mà cần được thiết kế phiên bản thân thiện, giao diện bằng giọng nói (Voice-to-Text) để người lớn tuổi, người dân tộc thiểu số dễ dàng đặt câu hỏi và nhận hướng dẫn xử lý thủ tục hành chính như một người bạn đồng hành thực thụ.

   4. Xây dựng cơ chế đánh giá dựa trên sản phẩm đầu ra và dữ liệu thực tế

   Cần thay thế các báo cáo định tính bằng bộ chỉ số đo lường dựa trên dữ liệu số (Data-driven): Tần suất người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến trên địa bàn, số lượng hộ gia đình thanh toán không dùng tiền mặt, tỷ lệ phản hồi xử lý kiến nghị qua nền tảng số. Khen thưởng kịp thời các mô hình hay, sáng tạo tại cấp xã, phường; đồng thời chấn chỉnh nghiêm túc tình trạng làm hình thức, đối phó.

   Kết luận

   Phong trào “Bình dân học vụ số“ không phải là một chiến dịch ngắn hạn để lấy thành tích trong vài năm, mà là cuộc trường chinh lâu dài nhằm nâng cao dân trí số cho cả quốc gia. Những điều còn dang dở hôm nay không phải là thất bại, mà là những “khoảng trống” tất yếu trong giai đoạn đầu tiên của một cuộc đổi thay vĩ đại.

   Chỉ khi nào ngọn lửa chuyển đổi số thắp sáng từ phòng họp của các cơ quan nhà nước lan tỏa đến từng mái nhà tranh ở nông thôn, từng góc chợ nhỏ, từng người dân lao động bình dị  khi ấy, “Bình dân học vụ số” mới thực sự hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình: Đưa quốc gia bước vào kỷ nguyên số bằng sức mạnh của toàn dân tộc.

📌 GÓC TÀI LIỆU CHUYỂN ĐỔI SỐ (Hãy lưu bài viết này!)

   Nếu bạn là cán bộ xã/phường, thành viên Tổ Công nghệ số cộng đồng, hay chỉ đơn giản là một người trẻ muốn giúp đỡ cộng đồng, hãy BẤM LƯU (SAVE) bài viết này để áp dụng vào thực tế.

   Dưới đây là các tài liệu “Cầm tay chỉ việc” miễn phí từ DongADigital giúp bạn triển khai Bình dân học vụ số dễ dàng hơn:

• 📥 [Tải về] Checklist 5 dấu hiệu nhận biết cuộc gọi lừa đảo (PDF in màu dán nhà văn hóa)

• 📥 [Tải về] Cẩm nang 3 bước tự nộp hồ sơ Dịch vụ công qua điện thoại cho người lớn tuổi.

• 📥 [Tải về] Sổ tay hướng dẫn VNeID mức 2 cho Tổ Công nghệ số cộng đồng.

(Link tải tài liệu sẽ được đính kèm trực tiếp trên website)

   👉 Hãy chia sẻ bài viết này cho đồng nghiệp, tổ trưởng tổ dân phố hoặc đoàn thanh niên địa phương bạn. Bởi chuyển đổi số không phải là dự án triệu đô, nó bắt đầu từ việc một người biết – sẵn lòng chỉ cho một người chưa biết.