Buổi sáng đầu tuần, trời còn lấm tấm mưa, phòng “một cửa” của xã đã sáng đèn. Trên bàn, hồ sơ giấy xếp thành chồng: đăng ký khai sinh, xác nhận tình trạng hôn nhân, đất đai, bảo trợ… Mỗi tờ là một câu chuyện đời thường, và cũng là một bài toán quản trị.
Chị Lan – cán bộ văn phòng – nhìn màn hình máy tính khởi động chậm chạp, thở dài:
“Giấy thì nhiều, người thì ít. Mà việc lại đòi nhanh, đòi chuẩn, đòi minh bạch”.
Cũng sáng hôm đó, cuộc họp giao ban ngắn diễn ra. Đồng chí Chủ tịch nhắc lại một cái tên được nhắc dày đặc suốt thời gian qua: Nghị quyết 57-NQ/TW – nghị quyết của Bộ Chính trị ban hành ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Chị Lan nghe, thấy vừa “to” vừa “xa”. Nhưng rồi câu nói của đồng chí Chủ tịch làm chị giật mình:
“Không có cấp xã nhập cuộc, chuyển đổi số chỉ là khẩu hiệu.”
1. Lợi ích của Nghị quyết 57 – những điều “đẹp” nhưng không hề viển vông
Từ hôm đó, chị Lan bắt đầu nhìn Nghị quyết 57 như một “bản đồ đường dài”, không phải để thuộc lòng, mà để biết mình đang đứng ở đâu.
Nghị quyết nói thẳng: chuyển đổi số không chỉ là mua máy tính hay cài phần mềm; đó là đổi mới phương thức quản trị, nâng năng suất, tạo động lực phát triển, giúp đất nước bứt phá.
Với cấp xã, lợi ích nhìn thấy rất cụ thể:
Giảm “đi lại – chờ đợi – xin xác nhận”: nếu dữ liệu được kết nối và chuẩn hóa, nhiều thủ tục không cần “bản sao chứng thực”, không phải in đi in lại.
Minh bạch hóa quy trình: hồ sơ có trạng thái, có thời hạn, có người chịu trách nhiệm; giảm “mập mờ” và giảm sai sót do truyền miệng.
Giảm gánh nặng giấy tờ nội bộ: văn bản điện tử, chữ ký số, lịch công tác số, kho lưu trữ số… để “làm một lần dùng nhiều lần”.
Phục vụ Nhân dân tốt hơn: người dân quan tâm kết quả, không quan tâm bạn dùng công nghệ gì; nhưng công nghệ tốt sẽ kéo chất lượng phục vụ lên.
Nghị quyết còn đặt ra các mục tiêu mang tính dẫn dắt đến 2030, 2045 (nhiều địa phương khi tuyên truyền đã gắn với các chỉ tiêu như vị trí đổi mới sáng tạo, tỷ trọng kinh tế số…).
Chị Lan ghi vào sổ tay một câu:
“Lợi ích thật của Nghị quyết 57 là biến ‘cách làm cũ’ thành ‘cách làm đáng tin’.”
2. Những khó khăn mà cán bộ cấp xã phải vượt qua – “khó không nằm ở máy”
Tổ chuyển đổi số của xã được lập, gồm vài người “kiêm nhiệm”: văn phòng, tư pháp, địa chính, đoàn thanh niên … Ai cũng có việc chuyên môn chất đống, nay thêm nhiệm vụ mới.
Khó khăn đầu tiên là hạ tầng và công cụ: máy cũ, mạng chập chờn, phần mềm lúc vào được lúc không, mỗi hệ thống một tài khoản, mỗi nơi một cách nhập. Có hôm, chị Lan đùa:
“Chuyển đổi số mà như … chuyển đổi mật khẩu.”
Khó khăn thứ hai là dữ liệu. Cấp xã có rất nhiều dữ liệu “đời sống”: hộ tịch, địa bàn, đối tượng chính sách, đất đai, phản ánh kiến nghị… Nhưng dữ liệu thường nằm rải rác: sổ giấy, file Excel, máy cá nhân, tủ hồ sơ. Khi số hóa, mới lộ ra “vết nứt” của nhiều năm: thiếu chuẩn, thiếu thống nhất, thiếu quy trình cập nhật.
Khó khăn thứ ba là con người và thói quen. Nghị quyết 57 chỉ ra thực tế rằng nhận thức và năng lực chuyển đổi số ở nhiều nơi còn hạn xem, nguồn nhân lực chất lượng cao thiếu, cơ chế chính sách và hạ tầng chưa đồng bộ.
Ở cấp xã, điều này hiện lên rất “đời”: có người sợ thao tác sai; có người ngại học cái mới; có người làm tốt chuyên môn nhưng “dị ứng” với phần mềm; có người nhiệt tình nhưng thiếu thời gian và thiếu người kèm.
Khó khăn thứ tư là áp lực kép: vừa phải giữ tiến độ giải quyết hồ sơ cho dân, vừa phải học và làm quy trình số. Nếu làm không khéo, chuyển đổi số thành “chuyển thêm việc” chứ không phải “chuyển cách làm”.
Chị Lan có lần nói thật trong cuộc họp:
“Nếu coi chuyển đổi số là phong trào, xã sẽ kiệt sức. Nếu coi là cải cách quy trình, xã mới có đường sống”.
3. Những tồn tại – hạn chế “khó khắc phục” ở cơ sở
Có những điểm nghẽn không thể chỉ bằng quyết tâm cá nhân mà giải quyết ngay:
Kiêm nhiệm kéo dài: chuyển đổi số cần người làm “chuyên”, nhưng ở xã đa số là “kiêm”. Khi kiêm quá lâu, không đủ thời gian nâng trình và chuẩn hóa.
Thiếu chuẩn dữ liệu dùng chung: mỗi lĩnh vực một “bộ từ điển”, ghép lại thành “bức tranh méo”.
Liên thông chưa trơn tru: xã có thể cố gắng, nhưng nếu cấp trên, ngành dọc, phần mềm, cơ sở dữ liệu không đồng bộ thì xã vẫn phải “làm tay” ở nhiều bước.
An toàn thông tin và bảo vệ dữ liệu: làm số là mở ra tiện ích, nhưng cũng mở ra rủi ro; cấp xã thường thiếu công cụ và quy trình bảo mật bài bản.
Nghị quyết 57 nhìn nhận thẳng: thể chế, nhân lực, hạ tầng, dữ liệu là những trụ cột, trong đó thể chế là điều kiện tiên quyết; an ninh an toàn thông tin và bảo vệ dữ liệu là thách thức lớn.
Chị Lan hiểu ra: có những tồn tại “khó khắc phục” không phải vì xã yếu, mà vì đây là cuộc thay đổi hệ thống, cần đồng bộ từ trên xuống dưới.
4. Sự nhập cuộc muộn màng – khi “thời hạn” đánh thức “tư duy”
Có một giai đoạn, cả xã gần như “đi sau”. Không phải vì không muốn, mà vì bận trăm việc: sắp xếp tổ chức, xử lý việc dân sinh, giải phóng mặt bằng, an ninh trật tự, thiên tai, dịch bệnh … Chuyển đổi số lúc ấy bị xếp vào nhóm “làm sau”.
Cho đến khi các báo cáo bắt đầu yêu cầu số liệu số hóa, tỷ lệ hồ sơ trực tuyến, tiến độ ký số … và các đoàn kiểm tra hỏi:
“Xã đã có kho dữ liệu? đã chuẩn quy trình? đã phân công trách nhiệm vận hành chưa?”
Lúc đó mới thấy: nhập cuộc muộn đồng nghĩa với trả giá bằng tăng tốc gấp đôi. Vừa làm vừa sửa, vừa chạy vừa học, vừa triển khai vừa “dỗ” thói quen cũ. Một vài cán bộ bực bội:
“Đang làm hồ sơ giấy ngon lành, tự nhiên bắt nhập lên hệ thống!”
Nhưng rồi chính những ngày cao điểm khiến mọi người nhận ra một điều: nếu không thay đổi, khối lượng công việc sẽ nuốt chửng con người.
5. Tương lai sẽ ra sao – hai con đường, một lựa chọn
Một buổi chiều, chị Lan nhìn lại chồng hồ sơ giấy. Chị hình dung hai tương lai:
Tương lai thứ nhất: làm số nửa vời.
Hồ sơ vẫn giấy là chính, phần mềm chỉ để “báo cáo”; dữ liệu không sạch; người dân vẫn phải đi lại; cán bộ vẫn kiệt sức; sai sót vẫn lặp lại.
Tương lai thứ hai: làm số như cải cách thật sự.
Xã có quy trình chuẩn (ai làm gì, khi nào, trách nhiệm ra sao), có kho dữ liệu tối thiểu (dùng chung trong nội bộ), có nề nếp ký số – lưu trữ số, có một nhóm hạt nhân hỗ trợ đồng nghiệp và hướng dẫn dân.
Chị Lan kết luận trong sổ tay:
“Nghị quyết 57 không hứa một phép màu. Nó yêu cầu một kỷ luật mới và một năng lực mới.”
Và chị tin, nếu cấp xã kiên trì vượt qua giai đoạn “đau tăng trưởng” – học cái mới, bỏ cái cũ, sửa quy trình, làm sạch dữ liệu, nâng hạ tầng – thì vài năm sau, người dân sẽ thấy: thủ tục nhẹ hơn, minh bạch hơn, cán bộ làm việc đỡ vất vả hơn. Đó là lúc Nghị quyết 57 thực sự “đi vào đời sống” như nhiều bài viết đã nhấn mạnh.
