Lười đọc: Thói quen nhỏ khiến con người tự đóng cánh cửa tri thức

LƯỜI ĐỌC: Khi con người tự đóng cánh cửa tri thức trong thời đại số

   Trong thời đại mà chỉ cần vài thao tác trên điện thoại là có thể tra cứu thông tin, học kỹ năng mới, cài đặt ứng dụng hay giải quyết một vấn đề thường ngày, vẫn có rất nhiều người thất bại chỉ vì một lý do rất đơn giản: lười đọc. Họ không thiếu điện thoại thông minh, không thiếu Internet, cũng không thiếu cơ hội tiếp cận tri thức. Điều họ thiếu là thói quen dừng lại vài phút để đọc kỹ hướng dẫn, đọc thông báo, đọc cảnh báo và tự  tìm hiểu trước khi phán đoán. Trong thực tế, việc rèn luyện kỹ năng số cơ bản cho người dân không cần bắt đầu từ những điều quá phức tạp, mà có thể bắt đầu từ việc đọc kỹ hướng dẫn, hiểu từng thao tác nhỏ và tự làm những việc thiết yếu trên điện thoại thông minh.

   Câu chuyện “Lười đọc” không chỉ nói về việc ngại đọc vài dòng chữ trên màn hình. Đó còn là câu chuyện về một kiểu tư duy sống dựa quá nhiều vào kinh nghiệm cũ, hành động theo suy đoán, ngại học cái mới và dần tự tách mình khỏi dòng chảy văn minh hiện đại. Khi cánh cửa tri thức đã mở sẵn nhưng con người vẫn quay lưng, câu hỏi đặt ra là: họ đáng trách vì không chịu học, hay đáng thương vì đang bị chính thói quen của mình bỏ lại phía sau?

   Ở một khu phố nhỏ, người ta thường truyền miệng với nhau một câu rất quen:

   “Cái gì không biết thì cứ hỏi người có kinh nghiệm.”

   Câu ấy vốn không sai. Kinh nghiệm là thứ quý giá, được tích lũy bằng năm tháng, bằng va vấp, bằng mồ hôi và cả những lần trả giá. Nhưng rồi, không biết từ bao giờ, nhiều người ở khu phố ấy bắt đầu nhầm lẫn kinh nghiệm với tất cả tri thức của đời sống.

   Họ tin rằng mình đã sống đủ lâu nên không cần đọc thêm.

   Họ tin rằng mình đã từng làm được một việc trong quá khứ thì mọi việc tương tự trong hiện tại cũng có thể xử lý bằng cách cũ.

   Họ tin rằng chỉ cần đoán, chỉ cần bấm thử, chỉ cần hỏi người bên cạnh, chứ không cần dừng lại vài phút để đọc những dòng chữ đang hiện rõ ràng trên màn hình điện thoại.

   Trong khu phố ấy có ông Bình.

   Ông Bình hơn sáu mươi tuổi, cả đời làm việc chăm chỉ, từng trải qua thời bao cấp, từng sửa được radio, xe đạp, máy bơm nước, bóng đèn, quạt điện. Với ông, mọi thứ hỏng hóc đều có thể giải quyết bằng mắt nhìn, tay sờ, tai nghe và một chút “đoán già đoán non”.

   Ông hay nói:

   “Ngày xưa chúng tôi có cần hướng dẫn gì đâu, vẫn làm được hết.”

   Con cháu nghe vậy chỉ cười. Chúng biết ông có lý, nhưng chỉ đúng với một nửa thế giới cũ. Còn thế giới mới thì không vận hành hoàn toàn bằng kinh nghiệm cũ nữa. Nó vận hành bằng mật khẩu, mã xác thực, tài khoản, phần mềm, cập nhật, điều khoản sử dụng, nút xác nhận, thông báo lỗi và những dòng hướng dẫn ngắn ngủi trên màn hình.

   Một hôm, phường triển khai ứng dụng mới để người dân tra cứu lịch tiếp công dân, nộp phản ánh hiện trường, xem thông báo và nhận giấy mời điện tử. Ứng dụng ấy không phức tạp. Chỉ cần tải về, nhập số điện thoại, nhận mã OTP, tạo mật khẩu và bấm theo từng bước. Mỗi bước đều có hướng dẫn rất rõ. Những thao tác như đăng nhập tài khoản, nhận mã xác thực hay làm theo từng bước hướng dẫn cũng là lý do mỗi người nên biết hướng dẫn cài và sử dụng VNeID để tự tin hơn khi tiếp cận các ứng dụng số thiết yếu.

   Nhưng ông Bình không đọc.

   Màn hình hiện: “Nhập số điện thoại đã đăng ký.”

   Ông nhập số căn cước công dân.

   Màn hình báo: “Số điện thoại không hợp lệ.”

   Ông bực mình:

   “Ứng dụng gì mà khó dùng thế này!”

   Con gái ông đứng bên cạnh bảo:

   “Bố đọc dòng chữ trên màn hình đi, người ta bảo nhập số điện thoại mà.”

   Ông gắt:

   “Biết rồi, biết rồi, cái này chắc lỗi hệ thống.”

   Ông thoát ra, vào lại, bấm lung tung. Màn hình hiện mã OTP gửi về tin nhắn. Ông không đọc tin nhắn, lại hỏi:

   “Mã gì? Lấy ở đâu?”

   Cháu nội chỉ vào điện thoại:

   “Ông mở tin nhắn ra, có sáu số đấy.”

   Ông mở tin nhắn, nhưng vừa thấy nhiều chữ đã cau mày:

   “Rối mắt quá. Cháu làm hộ ông đi.”

   Cháu làm xong trong chưa đầy một phút. Ứng dụng mở ra bình thường.

   Ông Bình thở phào, nhưng vẫn kết luận:

   “Thế hệ trẻ các cháu quen điện thoại nên thấy dễ. Chứ cái này người già làm sao mà làm được.”

   Cháu nội im lặng. Nó muốn nói rằng việc ấy không khó vì trẻ hay già. Việc ấy chỉ cần đọc. Nhưng nó không nói, vì nó biết có những người không thua vì thiếu khả năng, mà thua vì không chịu dừng lại.

   Không riêng gì ông Bình. Cả khu phố có nhiều người như thế.

   Có người đặt mua hàng trên mạng, màn hình hiện rõ: “Kiểm tra kỹ thông tin trước khi thanh toán”, nhưng không đọc, bấm xác nhận, rồi trách người bán gửi sai địa chỉ.

   Có người đăng nhập tài khoản ngân hàng, ứng dụng cảnh báo: “Không cung cấp mã OTP cho bất kỳ ai”, nhưng không đọc, nghe điện thoại của kẻ lạ, đọc mã cho người ta, mất tiền rồi mới tá hỏa.

   Có người tham gia nhóm Zalo, thông báo ghim ghi rõ lịch họp, địa điểm, thành phần, tài liệu cần chuẩn bị, nhưng không đọc, đến sai giờ rồi trách người khác không nhắc. Với các nhóm cộng đồng, tổ dân phố hoặc cơ quan, việc biết hướng dẫn dùng Zalo để nhận thông báo và gửi file sẽ giúp người dùng chủ động hơn, tránh bỏ sót thông tin quan trọng chỉ vì không chịu đọc.

   Có người cài phần mềm, từng bước hướng dẫn hiện ra rành rành: “Bấm tiếp tục”, “Cho phép quyền truy cập”, “Chọn tài khoản”, “Hoàn tất”, nhưng cứ bấm ngược, bấm sai, rồi nói phần mềm khó.

   Có người cần biết một việc rất đơn giản: “Làm thế nào để tắt 4G tự động trừ tiền?”, “Cách kiểm tra pin điện thoại”, “Cách đổi mật khẩu Wi-Fi”, “Cách tra cứu bảo hiểm”, “Cách gửi văn bản điện tử”. Chỉ cần gõ vài chữ lên Google là có hàng nghìn kết quả. Nhưng họ không gõ. Hoặc có gõ, họ cũng không đọc quá ba dòng đầu tiên. Trong nhiều trường hợp, một Nút Search được dùng đúng lúc có thể giúp tiết kiệm rất nhiều thời gian, giảm phụ thuộc vào người khác và mở ra thói quen tự tìm hiểu trước khi kết luận.

   Họ muốn người khác trả lời ngay.

   Họ muốn người khác làm hộ.

   Họ muốn có kết quả, nhưng không muốn đi qua con đường ngắn nhất dẫn đến kết quả: đọc.

   Dần dần, trong khu phố ấy hình thành một kiểu người rất lạ. Họ không mù chữ, nhưng gần như sống như người mù trước chữ nghĩa trên màn hình. Họ vẫn đọc được biển hiệu, hóa đơn, số nhà, tên người quen. Nhưng khi đứng trước một chỉ dẫn số, một thông báo điện tử, một hướng dẫn sử dụng, một điều khoản cảnh báo, họ lập tức bỏ qua.

   Mắt họ nhìn thấy chữ, nhưng thói quen của họ không cho phép trí óc dừng lại.

   Họ hành động trước, hiểu sau.

   Họ phán đoán trước, kiểm chứng sau.

   Họ kết luận trước, đọc sau.

   Và thường thì họ không bao giờ đọc sau nữa.

   Một buổi chiều, ông Bình mang điện thoại sang nhờ anh Nam, cán bộ trẻ trong khu phố.

   “Cháu xem giúp bác. Điện thoại bác cứ báo đầy bộ nhớ, không chụp ảnh được.”

   Anh Nam cầm máy lên. Màn hình hiện ngay thông báo:

   “Bộ nhớ sắp đầy. Vui lòng xóa bớt ảnh, video hoặc ứng dụng không sử dụng.”

   Anh hỏi:

   “Bác có đọc thông báo này chưa?”

   Ông Bình xua tay:

   “Nó hiện suốt, bác tắt đi cho nhanh. Đọc làm gì, toàn chữ linh tinh.”

   Anh Nam mở thư viện ảnh. Trong máy có hàng nghìn ảnh chụp màn hình, ảnh mờ, video gửi qua Zalo, file tải xuống từ nhiều năm trước. Có cả những ứng dụng ông chưa từng dùng nhưng vẫn để đó vì “không biết có quan trọng không”.

   Anh Nam bảo:

   “Bác chỉ cần đọc kỹ thông báo. Máy đã nói rõ cách xử lý rồi.”

   Ông Bình ngồi im một lúc, rồi cười gượng:

   “Bác già rồi, đọc mấy cái này đau đầu lắm.”

   Anh Nam không phản bác. Anh chỉ nhẹ nhàng nói:

   “Bác không già vì tuổi. Bác chỉ đang tự làm mình xa dần với cái mới thôi.”

   Câu ấy làm ông Bình hơi chạnh lòng.

   Tối hôm đó, ông ngồi một mình bên chiếc điện thoại. Màn hình sáng xanh hắt lên khuôn mặt đã nhiều nếp nhăn. Ông mở lại ứng dụng của phường. Lần này, ông cố đọc từng dòng.

   “Thông báo mới.”

   “Lịch sinh hoạt tổ dân phố.”

   “Hướng dẫn nộp phản ánh.”

   “Cập nhật thông tin cá nhân.”

   Những dòng chữ không hề khó. Chúng chỉ nhỏ, ngắn, rõ ràng. Vậy mà bao lâu nay ông đã coi chúng như một bức tường. Không phải vì bức tường ấy quá cao, mà vì ông chưa từng muốn bước tới gần để nhìn. Từ góc nhìn rộng hơn, chuyển đổi số cơ sở không chỉ là đưa phần mềm vào sử dụng, mà còn là giúp người dân và cán bộ hiểu, đọc, thao tác và làm chủ các công cụ số trong đời sống hằng ngày.

   Ông chợt nhớ lại thời trẻ. Ngày ấy, để sửa một chiếc radio, ông cũng từng phải học cách đọc sơ đồ mạch. Để dùng một chiếc máy bơm mới, ông cũng từng phải hỏi thợ, quan sát, thử nghiệm. Để trồng một giống lúa mới, người ta cũng phải nghe hướng dẫn kỹ thuật. Thì ra, đời nào cũng cần học. Chỉ có điều, bài học của thời nay không nằm trên tờ giấy hướng dẫn gấp trong hộp máy, mà nằm ngay trên màn hình nhỏ trong lòng bàn tay.

   Nhưng nhiều người đã bỏ qua nó.

   Họ bỏ qua chữ, rồi bỏ qua cơ hội.

   Họ bỏ qua hướng dẫn, rồi bỏ qua khả năng tự làm chủ công cụ.

   Họ bỏ qua cảnh báo, rồi tự đặt mình vào rủi ro.

   Họ bỏ qua tri thức, rồi gọi sự bất lực của mình là “không hợp thời”.

   Thế giới vẫn đi tiếp.

   Cửa hàng chuyển sang thanh toán không tiền mặt.

   Cơ quan chuyển sang văn bản điện tử.

   Bệnh viện đặt lịch khám trực tuyến.

   Ngân hàng xác thực bằng ứng dụng.

   Trường học gửi thông báo qua nhóm lớp.

   Cộng đồng trao đổi thông tin bằng nền tảng số.

   Tri thức nhân loại, từ cách nấu một món ăn, sửa một thiết bị, học một ngoại ngữ, chăm sóc sức khỏe, hiểu một chính sách, đến tìm một con đường đi ngắn nhất, đều nằm sau vài thao tác tìm kiếm.

   Chỉ cần đọc.

   Nhưng với những người lười đọc, cánh cửa ấy dần dần khép lại.

   Không ai khóa họ ở bên ngoài.

   Chính họ tự đứng ngoài.

   Ban đầu chỉ là không đọc một hướng dẫn. Sau đó là không dùng được một ứng dụng. Rồi không hiểu một thông báo. Rồi không theo kịp một quy trình. Rồi phải nhờ người khác làm hộ mọi thứ. Rồi sinh ra cáu gắt, nghi ngờ, chống đối cái mới. Cuối cùng, họ sống giữa thời đại số mà như người đứng bên lề một đoàn tàu đang chạy.

   Đáng buồn hơn, họ không hề thiếu trí tuệ.

   Nhiều người trong số họ từng rất giỏi. Từng tháo vát. Từng là chỗ dựa của gia đình. Từng vượt qua bao nhiêu khó khăn mà thế hệ sau chưa chắc chịu nổi. Họ có kinh nghiệm sống, có bản lĩnh, có ký ức, có lòng tự trọng. Nhưng khi thế giới đổi ngôn ngữ, họ lại không chịu học vài chữ mới.

   Họ không thất bại vì già.

   Họ thất bại vì dừng học quá sớm.

   Ông Bình sau nhiều lần nhờ con cháu, cuối cùng cũng tập được thói quen mới. Mỗi khi màn hình hiện thông báo, ông không bấm tắt ngay. Ông đeo kính, đọc chậm từng dòng. Không hiểu thì ông gõ lại đúng câu đó lên Google. Có lúc ông vẫn phải hỏi, nhưng trước khi hỏi, ông đã thử đọc.

   Một hôm, ông tự cài được ứng dụng xem lịch khám bệnh. Ông khoe với cháu:

   “Ông tự làm được rồi. Hóa ra nó có hướng dẫn hết.”

   Cháu nội cười:

   “Thì cháu nói rồi mà. Điện thoại không khó lắm đâu. Khó nhất là chịu đọc.”

   Ông Bình không cãi. Ông nhìn ra ngoài sân, nơi mấy người hàng xóm đang ngồi than phiền rằng ứng dụng mới “rắc rối”, “phiền phức”, “khó dùng”, trong khi trên tay họ, màn hình vẫn sáng lên những dòng hướng dẫn chưa từng được đọc.

   Ông bỗng thấy mình vừa giống họ, vừa không muốn mãi giống họ.

   Và ông hiểu: trong thời đại này, người lười đọc không chỉ bỏ qua vài dòng chữ. Họ đang bỏ qua một cây cầu nối mình với phần còn lại của văn minh nhân loại.

   Cây cầu ấy không quá dài.

   Không quá dốc.

   Không quá đắt đỏ.

   Nó chỉ bắt đầu bằng một hành động nhỏ: dừng lại và đọc.

   Nhưng có người đi qua.

   Có người đứng lại.

   Có người quay lưng.

   Có người cả đời tích lũy kinh nghiệm, đến cuối đời lại tự cách ly mình khỏi thế giới chỉ vì không chịu đọc thêm vài dòng.

   Vậy họ là những người đáng trách hay đáng thương?

   Có lẽ là cả hai.

   Đáng trách, vì tri thức đã ở ngay trước mắt mà họ không chịu mở lòng tiếp nhận. Vì họ bắt người khác gánh thay sự lười biếng của mình. Vì họ đổ lỗi cho công nghệ, cho tuổi tác, cho xã hội, trong khi điều cần làm chỉ là đọc kỹ hơn một chút. Câu chuyện này cũng gợi nhớ đến bài viết Khi một cụ già muốn quay lưng với công nghệ, nơi nỗi sợ công nghệ không chỉ đến từ tuổi tác mà còn đến từ cảm giác bất an, thiếu niềm tin và thiếu người hướng dẫn đúng cách.

   Nhưng cũng đáng thương, vì phía sau sự lười đọc đôi khi là nỗi sợ bị bỏ lại, là mặc cảm mình đã cũ, là thói quen của một đời sống từng không cần đến màn hình, mật khẩu và mã xác thực. Họ không biết rằng mỗi lần từ chối đọc, họ lại tự đóng thêm một cánh cửa.

   Và khi quá nhiều cánh cửa cùng đóng lại, con người không chỉ mất khả năng sử dụng một chiếc điện thoại.

   Họ mất dần khả năng bước tiếp cùng thời đại.

   Muốn người dân không sợ công nghệ, không né tránh cái mới và không tự đóng cánh cửa tri thức, quá trình chuyển đổi số cần bắt đầu từ sự kiên nhẫn, gần gũi và thấu hiểu; bởi chuyển đổi số cơ sở bắt đầu từ sự thấu hiểu chứ không chỉ bắt đầu từ phần mềm hay thiết bị.